Եղիշէ Չարենցի 1920ական թուականներու՝ այսպէս կոչուած փորձառական շրջանի գործերը, անոնք որ ընդհանրապէս լենիներգութիւն կամ համայնավարութեան գովերգութիւն համարուած են, իրենց դժխեմ՝ հեղինակի կողմէ «տուրք» ըլլալու ճակատագրէն փրկելու փորձերու հանդիպած ենք քանի մը անգամ։
Այդպիսի փորձ մը կատարած էր երկու տասնամեակ առաջ հանգուցեալ չարենցագէտ Ալմաստ Զաքարեան իր անաւարտ մնացած եռահատոր աշխատութեան երկրորդ հատորին մէջ, որուն յառաջաբանին հեղինակ ակադ. Սերգէյ Սարինեան հետեւեալ արժեւորումը կատարած է.
«Գրականագէտը առաջադրում է բնագրային նոր ընթերցում եւ ըստ այդմ վերանայում դիդակտիկ գրականագիտութեան լրագրային ոճին իւրայատուկ նորմատիւ սահմանումների ու Չարենցի պոէտիկայի գեղագիտական ու գաղափարական բանաձեւերի ժամանակային չափանիշները։ Այլ է ժամանակի ստանդարտը ուղեկից գրողի ընկալմամբ, եւ մի անգամայն այլ հանճարի զգացողութիւններում։ Եւ եթէ ուղղագիծ մեկնութեամբ, թւում է թէ անառարկելի է Չարենցի «տուրք»ը ֆուտուրիզմին, լենինիանային, գրական այս կամ այն «դեկլարացիա»յին, ապա այս պարագայում Ալմաստ Զաքարեանը յայտնաբերում է փաստի այլաբանութիւնը հանճարի ինտուիցիայում»1։
Այլ առիթներով քննականօրէն անդրադարձած ենք «փաստի այլաբանութիւնը հանճարի ինտուիցիայում» յայտնաբերելու Ալ. Զաքարեանի մեթոտին եւ, մեղմ ասած, ձախող արդիւնքներուն2։ Այդ տարածքին մեր այս նոր այցելութիւնը կը ձգտի վաղուան ուսումնասիրողին քանի մը ուղենիշ եւս ձգելու, որպէսզի չապակողմնորոշուի Զաքարեանի «գիտական մի որոշակի աշխարհայեցողութիւնը» «փաստերի տրամաբանութեամբ» հիմնաւորելու մեթոտէն, ինչպէս գրած է հանգուցեալ ակադեմիկոսը (ԵՉ, էջ 6)։
Փաստերու (ան)տրամաբանութեան ուսանելի դրուագ մըն է Չարենցի՝ անունով իսկ բոլշեւիկեան փառաբանութեան դասակարգումին տակ մտնող Կոմալմանախ գիրքը (Մոսկուա, 1924) մեկնաբանելու փորձը, ուր, իբրեւ թէ, «հոգեբանական բոլոր ազդակների ու գործօնների շարքում վճռորոշը եղել է մօտակայում սպասուող Ղարաբաղեան հարցի քննութիւնը, որով եւ պայմանաւորուած է ինչպէս առ հասարակ «Կոմալմանախ»ի մտայղացումը, այնպէս էլ խորհրդայնամէտ տրամադրուածութիւնը…» (ԵՉ, էջ 96)։ Համապատասխան գլուխին խորագիրը արդէն խօսուն է. «” Կոմալմանախ”ը ըստ հարկի տուրք Արցախին ու ներգաղթին»։
Ղարաբաղեան հարցի ի՞նչ լուծում կ’ակնկալուէր 1923ին։ Արդեօք հայ հասարակական միտքը կը յուսար, որ Յունիս 1921ին Լեռնային Ղարաբաղը Ատրպէյճանին յանձնող Կովկասեան Բիւրոյին տխրահռչակ որոշումէն ետք, հոգեվարքի մէջ գտնուող Լենինի մոգական գաւազանը հրաշիւք իմն Հայոց Արեւելից կողմանքի այդ բաժինը Խորհրդային Հայաստանի՞ն վերադարձնէր։ Թէ՞ 26ամեայ Չարենց քաղաքականօրէն այնքան տհաս կամ միամիտ էր, կամ յեղափոխական ռոմանտիկայի մէջ պարուրուած, որ կարծէր, թէ «խորհրդամէտ տրամադրուածութիւն» ունեցող եւ փոքրամասնական լեզուով քանի մը գործերու հրատարակութիւնը պատմութեան անիւը ետ պիտի դարձնէր այլաբանական ընթերցումի սոսկական ուժով։
Փաստեր չկան հաստատելու ե՛ւ մէկը, ե՛ւ միւսը։ Արդարեւ, եթէ Կոմալմանախի բոլոր գործերուն մէջէն «անցնում է ատելութեան յորդ մի ալիք՝ տեղ-տեղ եւրոպական բուրժուազիայի ու կապիտալի, բայց առաւել անխնայ պետական գործիչների եւ աջ ու ձախ սոցիալիստների հանդէպ (ինչպէս Իսահակեանի անողոք ծառացումները)(…)» (էջ 86-87), այս բոլորը սեւ ու ճերմակ մեկնաբանութեամբ յատկանշուող խորհրդային արտաքին քաղաքականութեան պատճէնահանումն է եւ ուրիշ ոչինչ։ Իսահակեանի «անողոք ծառացումները» իր կուսակցական ընկերներուն հասցէագրուած նամակներուն մէջ բացայայտօրէն նշաւակ դարձուցած էին Եւրոպայի եւ ԱՄՆի անտարբերութիւնը Հայկական Հարցին հանդէպ 1920-1922ին3։ Բայց նոյն կեցուածքին վերագրումը Չարենցի «խորհրդայնամէտ» գործին յագեցած է Ա. Զաքարեանի յորդաբուխ երեւակայութեամբ եւ յուզումնախառն հռետորութեամբ, որովհետեւ որեւէ շօշափելի փաստ չկայ, որ «դա հայ հասարակայնութեան 1918-1920 թթ. դիրքորոշման օրգանական շարունակութիւնն ու արտայայտութիւնն էր եւ կոչուած էր նշաւակելու-դատապարտելու հայոց դատի հանդէպ եւրոպական տէրութիւնների, այլեւ ԱՄՆի անտարբերութիւնը» (ԵՉ, էջ 87)։ Հարցին մերկութիւնը ծածկող թզենիի միակ տերեւը «Վերսալ» բառի գործածութիւնն է հոս ու հոն «պատկերացնելու համար Չարենցի չափն ու բնոյթը» (ԵՉ, էջ 87)։ Որեւէ վկայութիւն կա՞յ, թէ Վերսալ բառը, իր բառացի իմաստէն դուրս (1919ի Վերսայլի դաշնագիրը), խորհրդանշական երկրորդ՝ «հայկական» իմաստ մը ունի Կոմալմանախի մէջ։
«Չարենցը հարուածները կենտրոնացնում է Ֆրանսայի վարչապետ, ապա պրեմիէր-մինիստր Ռ. Պուան կարէի վրայ» (ԵՉ, էջ 89)։ (Որքան գիտենք, ֆրանսերէն pre-mier-ministre բառը հայերէն «վարչապետ» կը նշանակէ, եւ կը թուի, թէ հեղինակը փափաքած է պրե… զիդենտ գրել, բայց «հայերէն»ի իմացութիւնը դաւաճանած է)։ Ռէմոն Փուանքարէի շուրջ պահ մը յամենալէ ետք, Զաքարեան անմիջապէս կ’եզրակացնէ, որ «Պուանկարէի “իրական” բծախնդրութիւնը դիմանկարում վերաբերում է Ռուրին» (Rühr, գերմանական այն շրջանը, զոր Ֆրանսա ու Պելճիքա գրաւած էին 1923-1925ին՝ Վերսայլի դաշնագրով հաստատուած հատուցումներուն վճարումը պարտադրելու համար), «բայց ներքուստ, երգիծական սպանիչ բոլոր լիցքերի խորքում» (անյայտ է, թէ ինչպէ՞ս կրցած է թափանցել «բոլոր լիցքերի խորքում», այսինքն՝ գտնել ճամբան դէպի Չարենցի ուղեղը) «գործում է ծառացած բողոքը այն անիրաւ մեքենայութիւնների դէմ, որպիսիք “Վերսալի դաշնագրի” ոգով հայոց դատի դէմ այնուհետեւ շարունակւում է Սէն-Ժերմէնի, Նէոյի (1919), Սեւրի 1920ի հաշտութեան պայմանագրերում, 1921-1922ի Վաշինտոնեան կոնֆերանս ներում ստորագրուած համաձայնագրերում, ներառեալ Լօզանի կոնֆերանսը» (ԵՉ, էջ 89)։ Ի՞նչ արգելք կայ, որ ըսուի, թէ Չարենց նաեւ բողոքած է «անիրաւ մեքենայութիւնների դէմ» Վերսայի դաշնագրէն առաջ, օրինակ՝ Պերլինի 1878ի դաշնագրէն ետք։ Չէ՞ որ Զաքարեանի համար բնագրին մեկնաբանութիւնը պարզապէս բանաստեղծի խօսքերուն հետ տուն-տուն խաղալու եւ «փաստի այլաբանութիւն» գտնելու աշխատանք մըն է։
«Տիրապետողների դէմքը» սատիրագիտի եզրակացութիւնը կը յիշէ Խորհրդային Միութիւնը.
«Դէ ասէք.― ո՞նց է մեր տանը
Օ՛, երկիր իմ,
Էս-էս-էս-էռիա
C.C.C.P.»
Բնականաբար, Ա. Զաքարեան կը զգուշացնէ, «սահարկադիր այն շպարն է, որ ամէն անգամ հարկ է քերել-հանել Չարենցի՝ այսպէս ասած “սայթաքումներ”ի վրայից, ամէն անգամ շրջանառութեան կոչելով տուեալ պահի պատմական եղելութիւններ եւ հանգամանքներ» (ԵՉ, էջ 91)։ Հետեւաբար, «Օ՛, երկիր իմ» ասացուածքին հասցէատէրը Խորհրդային Միութիւնը («Էս-էս-էս-էռիա») չէ, պարզապէս որովհետեւ Չարենց, ի տարբերութիւն տուրք վճարող իր բոլոր սերնդակիցներուն եւ յաջորդներուն, կը գրէ «C.C.C.P.», բայց Հայաստան կ’ուզէ ըսել, կամօքն Զաքարեանի։
Այս բոլորը դեռ ոչինչ է։ Չարենցի խորհրդային տուրքը չեղարկելէ ետք, հանգուցեալ գրականագէտը երեւան կը բերէ «Չարենցի կեանքի հերթական փորձութիւններից մէկը՝ որ առ այսօր ծածկուած է թանձր, բայց եւ թափանցելի վարագոյրով» (էջ 99), որ պէտք է «բացուէր մեր օրերում՝ որպէս ոգեղէն պարգեւ հերոսական Չարենցից՝ հերոսական Արցախին» (ԵՉ, էջ 100)։
Ի՞նչ կայ այդ «թանձր», բայց «թափանցելի», օքսիմորոնի ծանրութեան տակ տնքացող վարագոյրին ետեւը։ 7 յուլիս 1923ին տեղի ունեցած է Ղարաբաղի հարցի թաղումն ու Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ստեղծումը։ Թիֆլիս ժամանելով, 27 յունիսին Չարենց բաց նամակ մը գրած էր Մարտակոչ օրաթերթի խմբագրութեան, յայտնելով. «Թող չկարծուի սակայն, որ ես այստեղ ուզում եմ իմ վրայից քերել Տիգրան Հախումեանի հետ «զինակից» լինելու անպատուութիւնը. Բնաւ երբեք։ Ես փաստն եմ միայն արձանագրում, ուրիշ ոչինչ։ Տիգրան Հախումեանը հեռու է իմ պաշտպանած գրական տեսակէտներից»4։ 2 յունիսին, Հախումեան Չարենցին՝ «իմ միակ եղբօրն ու ընկերոջը», ձօնագրած է «I» գրքոյկը (Երեւան, 1923) (ԵՉ, էջ 102)։ Յունիս ամսուան ընթացքին, ենթադրաբար, խզում մը պատահած է։
Զաքարեան «խզում»ին պատճառը «յայտնաբերած» է Չարենցի մտերիմներէն թարգմանիչ ու թատերագէտ Մամիկոն Գէորգեանի (1879-1962) յուշերուն մէջ։ Չարենց ու Գէորգեան, որոնց երբեմն միացած է Հախումեան, ամառը սովորութիւն ունեցած են Հրազդան գետը երթալ միասին լողալու։ Ջրակայանէն վեր լողացած են, հոն ուր իրենց կոչած «Միջագետք» անունով կղզեակը գոյացած է ջրակայանին եւ առուին միջեւ.
«Լողանում էինք գետում. սակայն մի օր Չարենցն առաջարկեց լողանալ առւում։ Այդ օրը առուի ջուրը շատ վարար էր, եւ հոսանքը շատ սրընթաց։ Հախումեանը վտանգաւոր էր համարում այնտեղ լողանալը, որովհետեւ հազիւ մի յիսուն մետր հեռաւորութեան վրայ գտնւում էր հիդրոկայանի նաւը, եւ եթէ ջուրը լողացողին քշէր տանէր մինչեւ այնտեղ՝ նրա համար այլեւս փրկութիւն չկար։ Նա շորերը չհանեց։ Չարենցն ու ես հանեցինք»5։
Ոեւէ բանական ընթերցող կը հետեւցնէ, որ լողալու երկու պատրաստուող կայ։ Հախումեան ո՛չ միայն չի միանար իր ընկերներուն, այլեւ վտանգաւոր կը նկատէ ջուր մտնելը, ինչ որ կը նշանակէ, որ զգուշացուցած է իր ընկերները։ Շարունակութիւնը կանխատեսելի է.
«Չարենցը համարձակ ցատկեց ջրի մէջ։ Հոսանքն անմիջապէս կլանեց նրան եւ նրա վտիտ մարմինը քշեց տարաւ ոնց որ մի տաշեղ։ Նա թաւալւում էր ջրի մէջ. թափահարում էր ձեռքերը, չէր կարողանում հանել գլուխը, չէր կարողանում դիմադրել հոսանքին։ Ես սարսափեցի, արագ վազեցի առաջ առուի ափով, թռայ առուի մէջ եւ, երբ նա մօտեցաւ ինձ, խտտեցի նրան ու դուրս բերի ափ»6։
Գէորգեան այս դէպքը թուագրած է 1922ին։ Զաքարեան, առանց դոյզն փաստի, զայն տեղափոխած է 20-21 յունիս 1923ին (ԵՉ, էջ 102)։ Ինչո՞ւ։ Որովհետեւ Հախումեանի հետ բարեկամական յարաբերութիւն ունեցող Չարենց 27 յունիս 1923ի Մարտակոչի նամակով յուշած է «Տիգրան Հախումեանի հետ «զինակից» լինելու անպատուութիւնը» եւ Հախումեանի հեռու ըլլալը իր գրական տեսակէտներէն (ԵՉ, էջ 108)։ Յունիս ամսուն սկիզբը մակագրուած գիրքի եղբայրական-ընկերական խոստովանութենէն մինչեւ ամսուան վերջը հրապարակուած կտրուկ բաժանումը բան մը պէտք է պատահած ըլլայ։ Ուրիշ պատճառաբանութիւն չգտնելով, Ալմաստ Զաքարեան ընտրած է կամայականութիւնը. ջրաելեկտրակայանի պատահարը 1922էն տեղափոխած է 1923, իսկ Չարենցի խեղդուելու վտանգը կապած է Հախումեանի հետ, որ նոյնիսկ ջուրը չէր։ Ինչպէս այս եռահատորին մէջ քննարկուած այլ նիւթեր սորվեցուցած են մեզի, հեղինակին միակ «փաստ»ը իր ամենազօր երեւակայութիւնն է, որուն կցուած է «թերեւս», «գուցէ», «հաւանաբար» եւ այլ մակբայերու անխնայ գործածութիւնը։ Առանձին չենք այս կարծիքին մէջ։ Գրականագէտ Ժենիա Քալանթարեան վերջերս դիտել տուած է, որ «Զաքարեանը այս դէպքը, անյայտ փաստի վրայ յենուելով (աւելի ճշգրիտ՝ առանց փաստի) համարում է ձախողած մարդասպանութեան փորձ, որտեղ փնտռում է Հախումեանի հետքը… Տեղն է ասելու, որ այս կասկածն էլ մենք ենք համարում կասկածելի…»7։
Այսպէս, «օղակ առ օղակ հետեւելով իրողութիւնների շղթային, ակամայ այն տպաւորութիւնն ես ունենում, որ Հախումեանը, ինչպէս ասում են “ձեռքերը քշտած”, 1923ի յունուարին սպասում էր Չարենցի Մոսկուայից Երեւան հասնելուն» եւ, ժամանումէն ետք, «մի կողմից ամէն կերպ աշխատում է շահել բանաստեղծի վստահութիւնը՝ միւսից՝ տարբեր միջոցներով գրապայքար էր հրահրում սուր յարձակումներով Չարենցի հակառակորդների դէմ» (ԵՉ, էջ 103)։ Այսինքն՝ եթէ գրական նոր բանավէճ եղած է (եւ ժամանակաշրջանի գաղափարագրական բնաշրջումը այդ կը պարտադրէր), միայն արուեստական կրնար ըլլալ, որովհետեւ Ալմաստ Զաքարեան ոգիի բռին կը հաւատայ, որ ամէն ինչի ետեւը Չեկան կայ, եւ Ղարաբաղ բառը չարտաբերած Չարենցը գաղտնի սպասարկութեան թիրախը եղած է Ղարաբաղի խնդրի 1923ի որոշման վաղորդայնին։ Իսկ Հախումեան, մեղմ ասած, գաղտնի ոստիկանութեան գործակալ եղած է, թէեւ այս բառերը գործածուած չեն, քանի որ իր չարենցեան յուշերուն վերջակէտը դրած ըլլալը ապրիլ 1923ին եւ հրատարակութեան յանձնումը՝ Մ. Գէորգեանի մահէն ետք միայն, այլ բացատրութիւն չի կրնար ունենալ (ԵՉ, էջ 102-103)։ Եւ ուրեմն «այնքան էլ միամիտ չէր Չարենցը, ինչպէս եւ մտաւորականներից շատերը, որպէսզի Հիդրոկայանի դէպքից յետոյ չհասկանային կատարուածի էութիւնը, չճանաչէին մասնակիցներին» (ԵՉ, էջ 110-111)։
24 յունիս 1923էն ետք Հախումեանի դէմ գրուած յօդուածները բաւարար են իրականութիւնը առասպելով փոխարինելու համար.
«(…) 1923ի յունուարից-յունիս բորբոքուած գրական արշաւանքը էապէս քաղաքական ծրագրուած դաւ ու ահաբեկչական սադրանք էր. նպատակն էր Ղարաբաղեան հարցի քննութեան նախաշեմին կազմալուծել հայ մտաւորականութեանը՝ նշանակէտում հասնելով Չարենցին ու Սարեանին շարքից հանելուն։ Ըստ այդմ կարող ենք ասել, որ շարքից հանելը նախապէս ծրագրուած է եղել հենց “խեղդուելով” եւ հենց յունիսեան այդ օրերի գետի վարարելու “պատրուակ ”ով եւ որ, երեւի թէ, ծրագրողները չեն էլ կասկածել, թէ բանաստեղծը կարող է փրկուել» (ԵՉ, էջ 112-113)։
Մարտիրոս Սարեանը «շարքից հանելուն» յիշատակութիւնը կը պարտադրէ բացատրել հռչակաւոր նկարիչին ունեցած դերը այս խնդրին մէջ։ Սարեանի որդին՝ ապագայ գրականագէտ Սարգիս (Սարիկ) Սարեան (1917-1962), 1923ին հիւանդացած է քոսով (scabies)։ «Երկիւղած, թէ հիւանդութիւնը կարող է խորանալ, մայրը որդուն տանում է Թիֆլիս։ Հետեւանքը լինում է այն, որ արդէն ոչ միայն չի բուժւում, այլեւ աւելի է վատանում։ Չշտապէր, չտանէր բուժուելու՝ այդ ծանր դժբախտութիւնը չէր պատահի որդուն, ինչպէս չպատահեց նոյն հիւանդութեամբ վարակուած (Թիֆլիսում բուժուած. Ա. Զ.) հասակակիցներից ոչ մէկին…» (ԵՉ, էջ 104)։
Այս «հրէշաւոր արարք»ը, կարծես բժշկական ուժերէ վեր հիւանդութիւններ կամ յատուկ պարագաներ գոյութիւն չունենան, անշուշտ ոչ-բժշկական իր բացատրութիւնը ունեցած է։ Պարտաւոր ենք լայնօրէն մէջ բերել, որպէսզի Ալմաստ Զաքարեանի եզրակացութենէն փաստերը բխեցնելու «գիտական» մեթոտն («իմ խորին համոզմունքով») ու բառապաշարը իրենց ողջ ուժգնութեամբ լուսաւորեն ընթերցողը.
«(…) Սարիկն ու Անահիտը [Մակինցեան] յաճախ ակնարկում էին Տէրենի թղթերին վերաբերող գաղտնիքներ, երբեմն լինում էր եւ տեսնել-շօշափելու խոստում… եւ սակայն այդպէս էլ չստացուեց։ Ուրեմն եւ իմ խորին համոզմունքով այդ թղթերում պահուած-պարփակուած են Բրեստի եւ Բրեստին յաջորդած ժամանակների՝ հայ ժողովրդի դէմ գործուած դահճութիւնների մերկացումներ։ Դրանք անկասկած ծայրից-ծայր բողոքի ու ծառացման վաւերագրեր են՝ տող առ տող յայտնի Մակինցեանին ու Միասնիկեանին, նաեւ՝ Միասնիկեանի հաւատարիմ Մ. Սարեանին, բայց եւ Սարիկին… Սարեանն ու պաշտելի որդին… ամէն ժամ իր աչքի առջեւ… վերջում էլ եղեռական [sic] վախճանով… Ականջը կանչի Յազկերտին» (ԵՉ, էջ 105. ընդգծումը բնագրային է. Վ.Մ.)։
Մեզի անյայտ մնաց Երեւան-Սեւան մայրուղիին վրայ 45ամեայ Սարգիս Սարեանի արկածահար մահուան եւ Ե. դարու Յազկերտ թագաւորի կապը։
Ջրակայանի մահափորձի «գիւտ»էն ետք, «իրավիճակն այնպիսին էր, որ “հաւատարմութեան”, ինչպէս եւ Ղարաբաղեան հարցին օգնող ինչ որ քայլեր պէտք է անէր եւ ինքը, ի հարկէ, մտերիմների յորդորներով նոյնպէս» (ԵՉ, 114)։ Հետեւաբար, իբրեւ «Ղարաբաղին օգնող» քայլ, 5 յուլիսին՝ Ղարաբաղի որոշումէն երկու օր առաջ, Չարենց լոյս կ’ընծայէ «Անտանտին-Մենք» ագիտ-չափածոն, որ «Անտանտ»ին կ’ուղղէ «ես կրկին երգում եմ քեզ–մահ» խօսքը։ Այսքանը չէր բաւեր, Կոմալմանախի մէջ լոյս տեսած այս եւ միւս գործերը հրատարակուած են «ոչ միայն գրական հակառակորդներին լռեցնելու, այլ առաջին հերթին Ղարաբաղեան հարցի դրական լուծման յոյսով ու սպասումով», որովհետեւ անհրաժեշտ էր տուրք տալ, «ըստ հարկի գովերգել համաշխարհային կոմունիզմ եւ III Ինտերնացիոնալ, եւ դա արւում էր իր անձնապահովագրելուց առաջ՝ յանուն հարազատ ժողովրդի շահերի ու ապահովագրման» (ԵՉ, էջ 115)։ Այս պնդումին իբրեւ փաստարկ ընդամէնը կը բերուի այն իրողութիւնը, որ «Անտանտին – Մենք»էն ետք Չարենց բան չէ հրատարակած Մարտակոչի մէջ։
Չարենցի «Կապկազ» թատերական վիպերգի նիւթին ընտրութիւնը, ըստ Զաքարեանի, 1918ի Սէյմի քաղաքական գործընթացներն էին, «որպիսիք բեմական պայմանականութիւններով, խորհրդանշային երկդիմի-երկիմիաստ-բազմիմաստ վերափոխութիւններով միաժամանակ վերակերպւում են ընթացիկ իրողութեան՝ անմիջականօրէն արձագանգելով 1920-1923ի հայոց պահանջատիրութեան ապօրինի-անօրէն ձախողմանը» (ԵՉ, էջ 125)։ Այս պնդումին հիմնաւորումը լրիւ ձեւական է. մեկնելով Միասնիկեան յայտարարութենէն, 5 յուլիս 1921ի Կովկասեան Բիւրոյի նիստին կապակցութեամբ (ուր Ղարաբաղի ճակատագիրը որոշուած է), թէ «կարծես թէ, այնտեղ նստած էին Ահարոնեան, Թոփչիբաշեւը եւ Չխենկելին։
Այսպէս, Ադրբեջանն ասում էր, որ՝ եթէ Հայաստանը Ղարաբաղը պահանջի, ապանաւթ չենք տայ» (մէջբերումը տե՛ս ԵՉ, էջ 125), Զաքարեան կը յիշեցնէ, որ «Կապկազ»ի մէջ Վրաստանը ներկայացնող Չխենկելին ու Գեգեչկորին եւ Ատրպէյճանը ներկայացնող Թոփչի պաշեւը «ազգայնական համերաշխ նկրտումներով» միասին կը գործեն, իսկ գործին «իմաստների իմաստը» այն է, թէ «ոչինչ չի փոխուել 1918-ի սէյմի հայադաւ քաղաքականութիւնից, ինտերնացի ոնալիզմի քօղով Անդրֆեդերացի կոչուածում շարունակւում է նոյնը, թերեւս, աւելին» (ԵՉ, էջ 125-126)։
Ղարաբաղի հարցին եւ ներքաղաքական անցուդարձերուն հետ կապակցութիւն մը գտնելու իր ջանքերուն ոյժ տալու համար, Զաքարեան ենթադրած է, որ ջրակայանի «դաւադրութենէն» ետք Չարենց Թիֆլիսի մէջ «պառկած էր “Զակկրայկոմի կուսակցութեան տանը”՝ բազմապատիկ տառապանքով ու գալարումներով, որքանով անչափ քստմնելի ու յուդայական էր դաւը եւ հոգեկանին գումարուել էին ջարդուած մարմնի ու ոտքի ցաւե րը» (ԵՉ, էջ 119)։ Այդ ենթադրեալ պայմաններուն հակառակ, Չարենց ո՛չ միայն «կուտակուած-դիզուած բողոքի ու ցասման ղօղանջներով կարողացաւ ստեղծագործօրէն ծառանալ» եւ «Կապկազ» թամաշան գրել «տառացիօրէն կայծակնային արագութեամբ»՝ 7 յուլիսէն ետք, այլեւ ցոյց տալ իր ամենազօրութիւնը եւ տպարանները իր տրամադրութեան տակ ունենալ. այսպէս, Կարօ Հալաբեան միեւնոյն կայծակնային արագութեամբ կատարած է ձեւաւորումը, որպէսզի մօտակայ տպագրութեան լրատուութիւնը կատարուէր 19 յուլիսին, իսկ գրքոյկին հրատարակութիւնը տեղի ունենար 29 յուլիսին (ԵՉ, էջ 119)։ Վիպական գեղեցիկ պատմութիւն, որուն միակ յենարանն է հեղինակին անվրէպ մոլուցքը՝ Չարենցի գործը արցախեան պահանջատիրութեան այլաբանական խորքով բացատրելու։
Այսպէս է, որ թամաշային մէջ չարխը (բախտին անիւը) վարող Ղարան «բոլոր խաղերը լկտի» կը ցուցադրէ, եւ որովհետեւ գիրքին խորագիրը «Կապ-կազ» վանկատումով գծուած էր անուանաթերթին մէջ՝ ըստ Կ. Հալաբեանի մտայղացումին, ուրեմն Ղարան «այդ պահանջատիրութեան ցաւով տառապող, ծառացողի հոգում լրացում էր -բաղ-ով, վանկարկւում… Ղարա-բաղ…» (ԵՉ, էջ 127)։
Թատերախաղին մէջ, «մերը – կարմիր» երանգին իբրեւ հակադրութիւն, «նրանց»ը «բոզ, կապոյտ, դեղին, ալաճա, գինեռանդ կամ սեւ» է, եւ «ալաճա» բառը, երեւակայութեան գլուխ-գործոց օգտագործումով իբրեւ թէ կ’արձագանգէ 28 յունիս 1877ին Ալաճայի լեռներուն մէջ ռուսական զօրքերու հայազգի զօրավարներու յաղթանակին 1877-1878ի ռուս-թրքական պատերազմին (ԵՉ, էջ 127)։ Այսինքն՝ թատերախաղը այդ մէկ հատիկ բառով կը վերածուի ոգեկոչումի մը այդ պատերազմի յաղթական ելքին, երբ կը թուէր, թէ Արեւմտեան Հայաստանի կարեւոր մէկ մասը ռուսական զէնքի օժանդակութեամբ ազատագրուած էր թրքական լուծէն, ի տարբերութիւն 1915-1921ի յայտնի իրադարձութիւններուն։ Այդպէս պէտք է հասկնալ, երբ կ’ըսուի աւելի անդին, թէ «Կապկազ»ը «բազմաշերտ-բազմալիք գաղափարական վէճ» մըն է, «որի շարունակական կամ ինքնակայ առումների-ծալքերի թուարկումը կը տանէր շատ հեռու…»։
Այնքան հեռու, որ «երախտիք-երախտամոռութեան միառումով էլ Լորիս-Մելիքեանից, Յ. Լազարեանից, Տէր Ղուկասովից… նրանս ծառայութիւններից հասնելով մինչեւ մեր օրերը, որ կարելի է կռահել պարզապէս ունենալով պատմական յիշողութիւն եւ իմացութիւններ» (ԵՉ, էջ 128)։ Կամ յորդաբուխ պատմական ստեղծարարութիւն։
Ալեքսանդր Միասնիկեան կարծիք յայտնած է, որ Ռոմանոս Մելիքեան երաժշտականացնէ «Կապ կազ»ը ու գրած է երգահանին. «Եթէ ունես տրամադրութիւն ու հնարաւորութիւն այդ անելու, ապա երախտապարտ սերունդը քեզ միշտ կը յիշի» (ԵՉ, էջ 136)։ Եւ որովհետեւ Միասնիկեան ընդգծած է այդ տողերը, անխուսափելի եզրակացութիւնն է, թէ ասիկա «անառարկելի վկայութիւն է հիմնաւոր շահախնդրութեան՝ ինչպէս Ղարաբաղեան հարցով, այնպէս էլ այդ հարցին աղերսուող “Կապ կազ”ի (…) բեմադրութեամբ» (ԵՉ, էջ 136)։ Քանի որ հիմնաքարը անառարկելի է, ուրեմն կարելի է անվրդով դղեակ կառուցել… օդին մէջ։ Այսպէս, 1925ի ամրան Ռ. Մելիքեան մեկնած է Ստեփանակերտ՝ երաժշտական ուսումնարան կազմակերպելու, «թելադրելով կռահել Միասնիկեանի մահից յետոյ՝ նրա պատգամը անպայման կատարելու հոգու պարտք։ Եթէ ոչ “Կապ կազ”ը երաժշտականացնելով, ապա՝ Ստեփանակերտում երաժշտական հաստատութիւն հիմնելով» (ԵՉ, էջ137)։
Շահեկան է, միւս կողմէ, «Սնօուդէն ամուսիններ, կամ ինքնիրեն կոմունիզմ» կինոպոէմի պարագան։ Դեր կոմս Ֆիլիփ Սնոտըն (Philip Snowden, 1864-1937) 1924-ին Մեծն Բրիտանիոյ ելեւմտից նախարար եղած է Աշխաւորական կուսակցութեան կողմէ, եւ ունեցած՝ ընկերվարական թեքում, ինչպէս կինը՝ մարդկային իրաւանց գործիչ Էթէլ Սնոտըն (Ethel Snowden, 1881-1951), որ 1920ին Ռուսաստան այցելած էր եւ թունդ հակախորհրդային կեցուածք որդեգրած այդ տարի լոյս ընծայած իր ուղեգրութեան մէջ (Through Bolshevik Russia, London, 1920)։ Երգիծական ենթախորքի վրայ կառուցուած Չարենցի գործին մէջ, տիկին Սնօուդէն՝ Ռուսաստան շրջագայութեան ժամանակ, «չարաբաստիկ մի ոջիլ» իր հետ կը տանի ու կը հասցնէ Լոնտոն, ուր ամուսինը առաջարկ կը դնէ համայնքներու պալատին մէջ դրամատիրական իրաւակարգի եւ մասնաւոր սեփականութեան վերացման մասին։ Այսինքն՝ «ուրուական է թափառում Եւրոպայում» ոջիլի ձեւով։ Սակայն, ըստ Զաքարեանի, Եւրոպայի հակահամայնավար իրարանցում-տակնուվրայութեան «երգիծական այս կծու-թունոտ բանադրանքը», մոգական ցպիկի ուժով, «նոյնպէս փոխ հատուցում-փոխվրիժառութիւն [է] մկրատուած Արցախի» (ԵՉ, էջ 153)։
Բանասիրութիւնը, ինչպէս որեւէ գիտական կրթանք, փաստ ու տրամաբանութիւն կը պահանջէ։ Համաձայն ենք հեղինակին կողմէ Լեւ Տոլստոյէն քաղուած բնաբանին առաջին պարբերութեան հետ՝ «պատմական ամէն փաստ անհրաժեշտ է պարզաբանել մարդկայնօրէն եւ խուսափել քարացած արտայայտութիւններից» (ԵՉ, էջ 4), բայց ընդունելի չէ որ այդ պարզաբանումը տեղի ունենայ տրամաբանութեան հաշուոյն8։ Ալմաստ Զաքարեան իր 8 Չարենց Պատկոմ պատանեկան ամսագրի առաջին թիւին մէջ (1924) հրատարակած է «Ընկերները» գիրքերուն մէջ հում նիւթի յորդառատ ու անսանձ հոսքով կը հարստացնէ ընթերցողը (այս է անոր երեք հատորներուն մնայուն արժանիքը)՝ երբեմն խեղդելու աստիճան, բայց դժբախտաբար տուեալները փաստ չեն դառնար, որովհետեւ անոնց ետին բանող տրամաբանութիւնը ճակատագրականօրէն թերի է։
Ամէն ջանք թափեցինք, որ Զաքարեանի բոլոր ըսածներուն փաստացի հիմքը կարենանք գտնել դաւադրական տեսութիւններու, հռետորական շաղակրատութիւններու եւ ճշմարտանման վարկածներու խաժամուժին մէջ։ Այսինքն՝ 1923ի Չարենցի կեանքը վերակազմել անոր առաջարկած տարբերակով, բանաստեղծին դէմ պայքարին ու «դաւադրութիւն» ներուն տակ հիմնաւորել այն պնդումը, թէ այս պարագային եւս «խորհրդային պետական մեքենայութեան առանցքը, խարիսխը, հիմքը եղել է չեկայական ծառայութիւնը» (ԵՉ, էջ 112)։
Չյաջողեցանք։ Պարզապէս դէմ յանդիման գտնուեցանք, ինչպէս նախորդ առիթներուն, անպատասխան հարցականներու վիթխարի դէզի մը, զոր կը ստիպուինք ամփոփել մէկ հարցումով. եթէ «Ալմաստ Զաքարեանը հայ գրականագիտութեան առաջատար դէմքերից է, եւ նրա վաստակը արժանի է բարձր գնահատականի» (ԵՉ, էջ 5), ինչպէ՞ս է, որ Եղիշէ Չարենցի կեանքի ու գործի վաստակաւոր ուսումնասիրողը իր երեք հատորներով բազմահարիւր էջեր կտակած է ընթերցողին, ուր արջու ծառայութիւն մատուցուած է Չարենցին, չարենցագիտութեան եւ հայ գրականութեան պատմագրութեան ընդհանրապէս։
Բանաստեղծութիւնը «ըստ Եսենինի»։ Բանուոր հայրը մահացու կը զարնուի. երեխան կը վազէ փողոց, ու անոր ետեւէն՝ կատուն, եւ երկուքն ալ նոյնպէս կը սպաննուին ու «փոքրի՜կ-փոքրի՜կ նահատակներ եղան – / Երեխան ու կատուն…»։ Անխուսափելիօրէն, «որքան էլ սիւժէն քաղաքացիական կռիւներից, հնչեղութեամբ այլ էր բանաստեղծութիւնն ըստ Չարենցի. կոչուած էր հայոց յարկերի տակ բորբոքելու ապրիլեան եղեռնի յուշեր ու մորմոք…»։ Բանաստեղծութիւնը լոյս տեսած է «ապրիլ-մայիսեան համարում» եւ «կասկած չի կարող լինել, որ բանաստեղծը յուշում էր չմոռանալ մեր “փոքրի՜կ-փոքրի՜կ” նահատակներին (…)» (ԵՉ, էջ 77-78. ընդգծումը բնագրային է)։ Ահա ամբողջ տրամաբանութիւնը։
1 Ալմաստ Զաքարեան, Եղիշէ Չարենց. կեանքը, գործը, ժամանակը, Երեւան, ՀԳՄ հրատարակչութիւն, էջ 6։ Այսուհետեւ, այս գիրքէն բոլոր մէջբերումները կը յիշուին բնագրին մէջ ԵՉ սկզբնատառերով եւ էջի նշումով։
2 Տե՛ս Վարդան Մատթէոսեան, Գրական-բանասիրական ուսումնասիրութիւններ, Անթիլիաս, տպ. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, 2009, էջ 128-149. Նոյն, «Եղիշէ Չարենցի իտալական օրերուն շուրջ հիւսուած առասպելներ», Բագին, 2, 2018, էջ 47-61։
3 Տե՛ս Աւետիք Իսահակեանի նամակները, Գահիրէ, «Յուսաբեր», 1959։
4 «Ֆուտուրիզմի շուրջը», Մարտակոչ, 27 յունիս 1923,
էջ 2։
5 Ե. Յովհաննիսեան (կազմող), Յիշողութիւններ Եղիշէ Չարենցի մասին, Երեւան, Հայպետհրատ, 1961, էջ 260։
6 Անդ։
7 Ժենիա Քալանթարեան, Ժամանակների միջով, ժամանակների հետ, Երեւան, ԵՊՀ հրատարակչութիւն, 2021, էջ 261։
