Գրական ընթերցման պատմութիւնը երկու մեծ յարացոյց է ուրուագծել, որոնցից մէկն անձնային կենսական փորձառութեան դիրքերից իրականացուող խոստովանութիւնների ու տարատեսակ իրավիճակների ըմբոստ ամրագրումների հենքն է, միւսը՝ բուն գրականութեան վերկայացման ու վերարտադրութեան աւանդոյթը: Աւելի համառօտ ու հատու՝ գրականութիւնը իբրեւ ապրում եւ իբրեւ լեզու: Դրանք փոխներթափանցում են, անշուշտ: Աւելին՝ դրանց բաժանումն ըստ էութեան միտուած է դրանց միասնութիւնը հասկանալուն: Հասկանալուն, որ սեփական փորձառութիւնը բացորոշողը, երբեմն էլ քօղարկողը լեզուն է, իսկ լեզուի ելեւէջումները իմաստ ու նշանակութիւն են ձեռք բերում ապրումների միջոցով: Պատահում է,— հայ իրականութեան մէջ բաւականին շատ,— որ միջավայրը թոյլ չի տալիս ներքին փորձառութեանն ապրելիք կեանքում ձեւաւորուել մինչեւ վերջ, եւ դրա համար է, որ ինքն արտայայտման տիրոյթը գրականութիւնն է դառնում, ինչպէս Շահնուրը կ’ասէր՝ որպէս կանոն «առանց ժողովուրդի գրականութիւն»։ Ինչո՞ւ առանց ժողովրդի. որովհետեւ (մայրենի) լեզուն, որ ճնշող միջավայրում պիտի իր ուրիշին՝ ընթերցողին կայացնելով ինքնարտայայտման ու ինքնականգնման ուղիներ հարթէր, ընթերցող չունի: Բայց, միեւնոյնն է, այդ լեզուն է ինքնութիւնն իբրեւ պատմութիւն մտածողը եւ պատմութիւնը իբրեւ ինքնութիւն ընդունողը: Մայրենիով գրած չլինելու յետահայեաց կամեցողութիւնները բնաւ չեն փոխում հոգեկանի գոյութենական հիմնարար կարգը՝ անցեալի դիմագրաւմամբ ու ինքնարտայայտմամբ կայանալու ձգտումը:
Ասուածի բիւրեղացած պատկերը հայ մտաւորականն է Թուրքիայում: Եւ պատկերն առաւել դրամատիկ է դառնում, երբ խօսքը յետ ցեղասպանական Թուրքիայի մասին է լինում, որտեղ, մտաւորականի վկայութեամբ, հայերը շարունակ են ջանում են ապացուցել իրենց օրինաւոր ու արժանի քաղաքացի լինելը, բայց հայերի նկատմամբ պաշտօնապէս միայն արհամարհանք ու կասկած է: Այս իրողութիւնը հաստատողը Զաւէն Պիպեռեանն է՝ թուրքերէն լեզուն Ջէք Լոնդոնով, Մաքսիմ Գորկիով, Բալզակով, Ֆլոբերով եւ արեւմտեան այլ հեղինակներով թարգմանաբար հարստացնող մէկը, որ ո՛չ լրագրողական աշխատանքով, ո՛չ թուրքական բանակում ծառայութեամբ այդպէս էլ «չէր կարողանում» թուրք պաշտօնեաների առաջ յաղթահարել իր կրաւորականութիւնն ու իբրեւ հայ դառնալ ակտիւ ենթակայ: Գուցէ հէնց դա՞ էր թուրքերէն արտադրելուց յետոյ ի վերջոյ վերապրող հայերէնով վէպեր գրելու եւ այդ արարքով ենթակայութեան համար անհրաժեշտ տիրոյթներ նուաճելու ձգտման պատճառը: Քանզի նոյնիսկ ի տարբերութիւն Օսմանեան կայսրութեան, Հանրապետական Թուրքիայում հայերն ընդհանրապէս քաղաքական-վարչական ներկայացուցչութիւն չունէին: Ուստի Պիպեռեանի ձգտումների հետեւան քը ոչ թէ հետեւողական քաղաքական ծրագիր էր, այլ աւելի շուտ իմացական տարերք՝ լի զղջումներով ու տարակուսանքներով:
Զուարթնոց հանդէսի հիմնադիր խմբագրին արդէն վէպեր հրատարակած Պիպեռեանը գրում է. «Բայց անկեղծօրէն կը խոստովանիմ որ, այսօր, կը զղջամ հայերէնի սկսած ըլլալուս։ Եթէ քսան տարեկան եղած ատենս գիտնայի թէ ի՞նչ ըսել է հայ գրող ըլլալ, երբեք չէի ձգեր ֆրանսերէնը, «քանի որ հայ եմ, հայերէն պէտք է գրեմ» խորհելով»։ Հայ մտաւորական պատմութեան մէջ լեզուի հետ կապուած այս օրինակ տարերայնութիւնը շատ հետքեր ունի: Եւրոպական փառքը թողած Կոստան Զարեանը չէ՞ր խոստովանում, թէ «Սոսկալի բան է փոքր ազգի գրող լինել, այն էլ հայ ազգի գրող»։
Պիպեռեանը ժամանակի շատ մտաւորականների նման մի ընթացք միջավայրը որոնում էր թուրքահայ ձախականների կենտրոնը դարձած Պէյրութում: Բայց ստամբուլցու նկատմամբ ատելութիւնը եւ յաճախ պլակատայնութեան հասնող ազգայնամոլութիւնը չէին կարող հիմք դառնալ պատմութեան ներքին հոլովո թը իւրացնելու համար: Ուրեմն մնում է միայն լեզուի մակարդակում անել դա՝ դրոշմելով սեփական փորձառութիւնը: Իրավիճակը դարձեալ յիշեցնում է Կ. Զարեանին, որ Պոլսից փախչելու, Պոլիսը յաղթելու խնդիր էր ձեւակերպում: Թուրքական միջավայրում քաղաքական իրավիճակները 1910ական եւ 40-50ական թթ. արմատապէս տարբեր էին, բայց հոգեբանական իրողութիւնը գրեթէ նոյնն էր՝ հարկաւոր էր մարսել Պոլիսը սեփական պատմութիւնը կայացնելու կամ վերկայացնելու համար: Զարեանը կարծես Գորկիին արձագանգելով՝ նկատում էր. «Այս անկումը ղեկավարում են փորը դուրս տւած եւ աղբը ակռայի տակ բռնած մարդիկ։ Այստեղ մէջիդիէն աստւած է, եւ հարեւան բորսան՝ տաճար։ …Ո՞վ պիտի մի օր գրէ «Պոլսոյ յատակները»»։ Պիպեռեանն ահա հէնց այդ հատակը գրել կամեցողն է։ Դրա փորձառութիւնը կայ, բայց լրագրողական լեզուն բաւարար չէ մինչեւ խորքերն իջնելու, կորստի տագնապը յարուցելու համար: Պոլիսն ինքնութիւնը կորցնելով հետզհետէ վերածուելէ Ստամբուլի, քանի որ մի ինչ-որ պահից սկսած ունակ չի եղել շարունակելու իր պատմութիւնը եւ ստիպուած ստանձնել է ուրիշի յառաջադրած պատումները, որոնք առօրէականութեան բեռի հետ միասին լիովին մշուշապատել են սերունդներ ապրեցրած անցեալը: Այժմ առաջադրանքը հակառակ կողմից գնալն է՝ կորսուած անցեալի վերականգնումով լեզու առնելն այնպէս, որ պատմութիւնը չշփոթուի այլոց պարտադրած սոսկ տեւականութեան հետ, այսինքն՝ պոլսահայ կեանքի պատմականացումը:
Քանի որ առաջնայինը քօղազերծման աշխատանքն է, ուստի գիտակարգային նկարագրական լեզուն ի զօրու չէ իրադարձութիւնների վերաշարադրումով պատմականացնել կեանքը, այլ վիպական տարածք է հարկաւոր հոգեկան խորքերին հասու լինելու համար: Վէպը պիտի ընդգրկի անհետացած երազներն ու ծիսականացնի դրանք: Թէեւ Պիպեռեանի երեք վէպերից ոչ մէկում էլ իտէալիստական հակումներ չկան, տրուած եղելականութիւնից փախուստ չկայ, այնուամենայնիւ իրենց ընդգրկումով դրանք իրենց ժամանակի շունչը պահելու յաւակնութիւն ունեն, իսկ Մրջիւններու վերջալոյսը իրաւամբ կարելի է «Պոլսոյ վէպ» համարել, քանի որ այն Պոլսի հիմնական հոլովոյթը որ սալու միտում ունի, ինչի գեղարուեստական հիմքը նախապատրաստել էին նախորդ երկու վէպերը: Ընդ որում, կարծես արտաքինից դէպի ներքին հոսող իւրօրինակ ընթացք է ուրուագծւում:
Առաջին՝ Լկրտածը վէպն ընտանեկան, առօրէական մի պատմութեամբ ամբողջական յետ գաղութատիրական վիճակ է ներկայացնում։ «Լկրտած»ը մի հայ աղջիկ է (որի հայ լինելը, ի դէպ, անուղղակիօրէ՛ն կարելի է կռահել), որին տարբեր մարդիկ տարբեր անուններով են կոչում, այդ թւում, փաստօրէն, հեղինակն ինքը: Նրա՝ այդ օտար անուններով չդիմելու կոչերը չեն բաւարարւում, եւ աղջիկը, ըստ էութեան, չի կարողանում ներկայացնել իր անունը, պատմութիւնը։ Լկրտածը պատկերանում է թուրք ընտանիքի դիտակէտով, որի հոգեզաւակն է իբր, բայց անընդհատ ու բոլոր կողմերից տանջանքների է ենթարկւում մինչեւ իր բռնի մահը: Աւելին՝ ամեն տանջանք հանրութեան մէջ ընկալւում է իբրեւ նրա սանձարձակութեան հետեւանք: Այսպիսին է քաղաքական իրավիճակը յետ ցեղասպանական Թուրքիայում, ինչը մէկ բառով կարելի է անուանել «յետ գաղութատիրութիւն»: Ուրեմն ստորադասը պէտք է խօսի իր լեզուով: Բայց նախքան այդպէս խօսելը ստիպուած է գիտակցել իր ստորադասլինելը, ունենալ դրա ապրումն ու փորձառութիւնը, ինչի լաւագոյն հարթակը գրականութիւնն է, ողբերգական վիճակը ցոյց տուող պատմութիւնը:
Անկուտի սիրահարներ վէպում բռնի յետ գաղութատիրական իրավիճակն աւելի է ներքնայնացւում՝ մուտք գործելով սիրային տարածք: Այստեղ չքաւոր սիրահարները փորձում են ընդվզել իրենց ծնողների՝ թուրքերի առաջ շարունակաբար վիզ ծռելու սովորութեան դէմ, ներքին անկախութիւն գտնել, ազատագրուել արտաքին պարտադրանքներից: Սակայն վէպի հէնց սկզբից ուրուագծում է անվերջ հետապնդման վախը. չքաւորները դեռեւս չունեն տնտեսական ազատութիւն, սիրաբանում ենդրսում՝ վախն անընդհատ սրտներում, թէ գուցէ հետեւում են իրենց: Ուրեմն հալածախտը եւս պոլսահայ կեանքի անքակտելի մասն է, որ ենթակայ է պատմականացման. ե՞րբ ու ինչո՞ւ սկիզբ առաւ, ինչպէ՞ս է գործում, հնարաւո՞ր է ձերբազատուել դրանից, եւայլն:
Պիպեռեանի երրորդ վէպը՝ Մրջիւններու վերջալոյսը, ամենաինքնաբնութագրականն է, ամենամտերմիկը, որում վերոնշեալ քաղաքական իրավիճակների առաւելապէս հոգեբանական հատոյթն է պատկերուած, որ սկսւում է տուն դարձով եւ աւարտւում նորանոր աղէտի սպասումով: Տուն դարձն առհասարակ նոր ժամանակների խիստ հայկական նիւթ է, որովհետեւ տարագրութիւնը, գաղթականութիւնը, աքսորը իբրեւ հոգեկան իրողութիւններ ամբողջական են դառնում դրա հետ միասին:
Ամենայն տարագրութեան հոգեկան ատաղձը երանելի տուն դարձն է, որի գաղափարական երանելութիւնը հողեղէն է դառնում բուն ընթացքի մէջ, քանի որ անխուսափելի է դառնում ինչպէ՞ս է հնարաւոր տուն դարձը մաշեցնող հարցը։ Այդ հարցադրումն է յուշում, որ ոդիսականի ընթացքում կեանքն անդառնալիօրէն ուրիշ է դարձել իր բոլոր դրսեւորումներով՝ թե՛ ներքին, թե՛ արտաքին: Տուն դարձողի հոգում դեռեւս անցեալի անմեղ ու անհոգ ժամանակները վերագտնելու սպասումն է, իսկ դիմաւորողները կորցրել են դա առտնին կեանքի հիւծող բեռի տակ: Այդ պատճառով էլ «տուն դարձողը հաւասարապէս տարօրինակ է թւում բոլոր իրեն սպասողների աչքին, եւ նրա շուրջ եղած թանձր օդը նրան անճանաչելի է պահում»: Արդիւնքում տուն դարձը լինում է երեւակայութեան սահմանները զանցող աստիճանի «տափակ» մի բան, ինչպէս որ վէպի հերոսի պարագայում է: Նրա՝ պատերազմի բովով անցած ծանրակշիռ խոհականութեանը հակադրւում է ճղճիմ բողոքն առօրէական փոքրիկ հարցերից, ինչն էլ ձեւաւորում է Պոլիսը Ստամբուլի նուաճողականութիւնից փրկելու փիլիսոփայութեան` օրնի բուն աշխատող մրջիւնների կողմից բզկտման տեսարանը. «… մեր ընկերութիւնը չի հանդուրժեր փիլիսոփաներուն, մրջիւնները կը սիրէ» (էջ 123), որոնք ըստ էութեան, միշտ միտուած լինելով ապագային, իրենց իսկ կեանքը չեն ապրում, չեն ստեղծ(ագործ)ում։
Ուրուագծուած իրավիճակում ենթակայական աշխարհն է դառնում հենքը մրջիւնային առարկայական աշխարհին կուլ չգնալու համար: Եւ մնում է փրկել յիշատակները, որ կորսուել են պարտադրուած պատմութեան բեռի տակ: Յիշողութեան այդ բեկորների հաւաքագրումը յանգեցնում է մի տեղ, որից անդին երեւակայելը դառնում է անհնարին. «Պարէտ ջանաց վերադառնալ երազանքին։ Չմտաբերել տունը, ուր երկու շաբաթէ ի վեր կէս գիշերէն ետք կը մտնէր՝ մարդու երես չտեսնելու, մարդու հետ չխօսելու համար։ Մանաւանդ հօրը դէմքը գրեթէ կը սրբուէր յիշողութենէն։ Ընտանեկան ալպոմի մէջ դեղնած հին պատկերի մը պէս։ Ատկէ կը տառապէր երբեմն։ Օտար կը զգար ինքզինքը այդ տան մէջ։ Ասկէ ալ կը տառապէր» (էջ 228)։ Հայրը անհնար է դառնում պատմական աղէտից յետոյ. բայցեւ միակ ճանապարհն է կորսուած անցեալին մօտենալու: Հորն առերեսուելով ու ընդունելով է հնարաւոր յաղթահարել երեխայ ունենալու վախը եւ ապահովել կեանքի շարունակականութիւնը՝ ի հեճուկս սեւ խոռոչ դարձած աղէտի:
Պիպեռեանի արարքն այլ բան չէ, քան Աղէտի փրկագործման յայտի ներկայացում։ Փրկել աղէտը, նորից դառնալ դրան, քանի որ «Առանց աղէտի անհանգիստ էին։ Տարր մը պակաս էր իրենց կեանքէն։ Բանի մը կը սպասէին։ Որովհետեւ չէին կրնար երեւակայել կեանք մը՝ յաւերժաբար առանց աղէտի, միօրինակ ընթացքով» (էջ 503)։ Չապրուածի գեղարուեստական վաւերագրութիւններ են, որ պիտի յաւակնեն պատկերել եղածը չեղածի մէջ: Վէպը որոնում է ոչ թէ հանգուցալուծում, այլ անլուծելիի հետ գոյակցելու որոշակի ձեւ, որը պոլսահայ կեանքի պատմականացման ճանապարհը հարթելուն է միտուած:
