ՍՓԻՒՌՔԻՆ ՀԱՄԱՐ ՆԱՅՈՒԱԾՔ ՄԸ ՄԻՒՍԷՆ

Հինգշաբթի, 1 մայիս 2025ին, Համազ­գային-Քեպէգի «Սանահին» մասնաճիւղը դասախօսական երեկոյ մը կազմակերպած էր, եւ հրաւիրած՝ հայրենի երիտասարդ միտքերէն՝ Դաւիթ Մոսինեանը։ Հովուական յանձնառութիւնով մը չէի կրցած ներկայ ըլլալ ձեռնարկին։ Պրն. Մոսինեան ազնուութիւնը ունեցած էր ին­ծի նուիրելու իր Նիկողոս Սարաֆեան. Ի Խոյզ Կորուսեալ Միջավայրի մենագրու­թիւնը, լոյս տեսած Երեւան, 2023ին։ Իր մենագրութեան հետ, նաեւ տուած Ջորջօ Ագամբէնի Ժամանակը Որ Կը Մնայ/Թուղթ Առ Հռոմայեցիսի Պարզաբանում Մը հա­տորը, որ թարգմանուած եւ վերլուծուած է Մարկ Նշանեանէ, եւ լոյս տեսած Երեւան, 2024: Երկու գիրքերն ալ շնորհակալութեամբ եւ ուրախութեամբ ստացայ՝ ձե­ռամբ պրն. Րաֆֆի Աճէմեանի։

Այս գրախօսականը պիտի յատկաց­նեմ Նիկողոս Սարաֆեան. Ի Խոյզ Կորու­սեալ Միջավայրի մենագրութեան։ Իսկ Նշանեանի թարգմանական վաստակին մասին միայն այս ըսեմ, թէ ան՝ միս-մինա­կը հաստատութեան մը գործը կը կատարէ՝ ժամանակակից արեւմտեան մտածողութեան կարեւոր գործեր փոխադրելով հայ լեզուի փորձառութեան, ինչպէս նաեւ՝ միաժամանակ հայ լեզուն փոխադրելով (պիտի ըսէի՝ օտար լեզուով կ’անդրակեր­պէ) այլ լեզուներու փորձառութեան, ծրագրաւոր ընթացումով մը։

Արդ, Մոսինեանի գիրքը Նիկողոս Սա­րաֆեանի «բանաստեղծական միտք»ին նուիրուած փորձ մըն է։ Ինչպէս ենթա­տիտղոսը կ’ըսէ, փորձ մը՝ վասն Սարաֆեանի «կորուսեալ միջավայր»ի խոյզին վերլուծման եւ մեկնաբանման։ Սարաֆեան փիլիսոփայ մը չէր, այլ առաւելաբար բանաստեղծ մը (անոր գրիչէն կան ար­ձակ, փորձագրութիւն, հրապարակախօ­սութիւն եւայլն, «բայց քիչ թէ շատ յայտնի է իբրեւ բանաստեղծ» — Մոսինեան), որ, ինչպէս վերլուծողը գրած է, իր մտածումը հետեւողականօրէն եւ տրամախոհական սկզբունքներով կառուցելու հետամուտ չէր եղած, այլ փնտռած էր «օդանցքներ բացե­լու ուղիներ», որպէսզի կարենար «իր գո­յութեան էական յատկութիւնը՝ ազատութիւնը պահպանել»։ Նշեմ, թէ որպէս բա­նաստեղծ՝ ան գիտէր, որ բանաստեղծու­թիւնը փիլիսոփայութիւն չէ, ուստի՝ մտածելու իր արարքը նախընտրած էր անուա­նել «խորհիլ», որ, ըստ իրեն, իմացականութեան, գիտակցութեան եւ խղճմտանքի գործունէութիւն է (Խոստովանութիւնը Գրականութեան Մէջ)։ Բանաստեղծը, ըստ Սարաֆեանի, «կը ձերբազատէ ինք­զինք ուղեղին շատ ճշգրիտ, բայց նաեւ շատ յարաբերական, վաղանցիկ հաստա­տումներէն, դատողութիւններէն, որ գործ չունին մանաւանդ բանաստեղծութեան մէջ» (նոյն)։

Գիրքը կը բացուի «Երկու Խօսք»ով, ուր կ’ըսուի, թէ մենագրութեան «հիմնա­կան շարադրանքը հայաստանեան ուղ­ղագրութեամբ է, բայց Սփիւռքի հեղինակների անունները եւ նրանցից մէջբերումները կատարուած են բնագրային ուղ­ղագրութեամբ, ինչը եւս մէկ անգամ ընդգծում է երկու մշակոյթների տարբերութիւ­նը, որ անհրաժեշտ է հաշուի առնել երկ­խօսութիւն իրականացնելիս»։ Արդարեւ, երկու տարբեր մշակութային երեւոյթներ են սփիւռքեան եւ հայաստանեան մշա­կոյթները։ Եւ այս տարբերութիւնը պատ­մութեան մէջ շատ հեռուները կ’երթայ, շատ հեռուները՝ քան հայաստանեան ուղղագրութեան փոփոխութիւնը (1922), եւ ա­պա՝ «բարեփոխութիւն»ը (1940)։ Յիրաւի, երկխօսութիւնը ստիպողութիւն մըն է, մա­նաւանդ որ՝ հայութեան երկու հատուած­ները «մէկ ժողովուրդ» կը դաւանինք։ Եւ երկխօսութիւնը չի կրնար անտեսել, որ «դասական գրելաձեւը կամ ուղղագրու­թիւնը (…) ունի անվիճելի, կենսական մէկ առաւելութիւն. հայերէնի արմատներուն հետ, գրաբարի գրելաձեւին հետ կապի անխաթար, գրեթէ անփոփոխ պահպա­նումը, բառերու ստուգաբանական հետե­ւումի ապահովումը» (Յարութիւն Քիւրքճեան)։

Բովանդակութեան ցանկը։ Նախ՝ Մուտք, ապա՝ 9 գլուխներ. 1) Մտածումի Մենակութիւնը. Նախերգանք. 2) Հայրենի Ճամբաներ. 3) Հայելու Մէջ Ուրիշի. 4) Սփիւռքի Ենթահողը. Նախամիջավայր. 5) Լինել Սփիւռք. 6) Կամուրջ Ափերի Միջեւ. 7) Պայծառացումներ Անտառում. 8) Խոստովանութիւններ. 9) Մշուշի Անցոր­դը։ Յետ գլուխներուն, կարճ բացատրա­կան մը՝ «Իբրեւ Վերջաբան», յաւելուած մը՝ Սարաֆեանէ երկու գրութեամբ («Հա­ցը», «Անհետացած Տան Առջեւ»), եւ ծանօ­թագրութիւններ։

Մուտքը Սարաֆեանի մտքին մօտե­նալու, զայն վերլուծելու եւ մեկնաբանելու մեթոտաբանութիւն մը կը ներկայացնէ։ Մոսինեանի համար, մօտեցման հիմնա­տարրը ըլլալու է ո՛չ թէ հեղինակի մը հետ հարազատութեան զգացումը, որ «յղի է վտանգով», որովհետեւ կրնայ ծաւալել մօ­տեցողին տպաւորութիւնները, եւ խեղա­թիւրել հեղինակին «պատկեր»ը։ Անհրաժեշտ է զգուշութիւն, որ հեղինակին ուրի­շութիւնը «ստուերում չմնայ»։ Եւ անցնիլ ա­նոր ճանապարհը ու անոր հիմնարար մտահոգութիւններն ու գաղափարները համասփռել ժամանակի ու տարածութեան մէջ։

«Բանաստեղծաբար կեանքը նորոգած մտածող» Սարաֆեանին մօտենալու համար՝ ­Մոսինեան առաջադրած է «նրա վրայ փիլիսոփայական ու գեղարուեստական ազդեցութիւնների վերհանում, հիմնարար մտահոգութիւնների կլանող նախամիջավայրի ուրուագծում, ստեղծագործական մի­ջավայրի բացակայութեան արձանագրում եւ դա ստեղծելու ճիգերի ամրագրում, Սփիւռքը կայացնող մտածումների կարգա­բերում, եւ ի վերջոյ՝ Հայաստանի ու հայկա­կանութեան գիտակցման ու իմաստաւորման ներկայացում»։

Մոսինեան բանաստեղծին մտածման հիմնատարրը, ուղին եւ հորիզոնը մեկնա­բանած է։ Հիմնատարրն է Սարաֆեանի հետեւեալ խօսքը. «ամեն բանէ առաջ, պէտք է որ ես՝ ես ըլլամ»։ Ի՞նչ կը նշանակէ ասիկա։ Մարդու մը մտածումները առհա­սարակ կը կազմուին «շնորհիւ դուրսէն ե­կած մտածումներուն»։ Այն մտածումները կը կազմեն «ես»ի ընկալում մը, որ «թոյլ չի տալիս տեսնել» իրականութիւնը, ինչպէս նաեւ սեփական ապրումները։ Ուրեմն, «նախ եւ առաջ հարկաւոր է մտածել սովո­րել, որպէսզի հնարաւոր լինի շրջանցել ընդհանուր մտածողութեան պարտադրանքները» բացատրած է Մոսինեան։ Կը մտածէ ան, որ կը յաջողի սեփական ենթակայութիւնը գտնել։

Ինչպէ՞ս կարելի է գտնել սեփական են­թակայութիւնը։ Կարեւոր անցումով մը, Մոսինեան գրած է. «Ինչպէս ֆրանսահայ գրագէտների վրայ, եւ ոչ միայն նրանց, մեծ ազդեցութիւն թողած (Մարսել) Պրուստն էր նկատում՝ արուեստում չկան նախորդ­ներ, որովհետեւ իւրաքանչիւր անհատ նո­րովի է անցնում ճանապարհը, եւ ուրեմն՝ ոչ ոք առաջ չի գնացել Հոմերոսից»։ Ֆրանսացի վիպագրին ընթերցող մըն էր Սարաֆեան, եւ անոր կորուսեալ ժամանակի խոյզը՝ իւրացուած էր իր կողմէ։ Փրուստեան խոյզը՝ յիշելու գործունէութիւն մըն էր, միաժամանակ՝ խորհելու։ Լոկ յիշողութեամբ՝ «առնուած պաշարին տակն է ու­ղեղը, ճզմուած, անոր մէջ անհետացած։ Չենք տեսներ խելքին միջամտութիւնը։ Ու խորհելու կարողութեան այդ պակասովը՝ զարգացումը, ինչպէս ապրիլը, կը վերածուին նպառավաճառի խանութի մը», գրած էր Սարաֆեան (Յիշե՞լ Թէ Խորհիլ)։ Անհրաժեշտ է յիշողութիւնը զտել, եւ զտուած յիշողութիւնն է, որ կը ներկայաց­նէ արժէք մը, սեփականութիւն մը։ Խորհո­ղը յիշողութիւնը զտողն է, եւ զայն զտելով է՝ որ ան իր անձնականութիւնը, գիտակ­ցութիւնը եւ ինքնակատարելագործումը կ’իրականացնէ (նոյն)։ Ան որ այս ճանապարհը չի կրնար անցնիլ՝ չի կրնար ըլլալ իր եսը կամ իր ենթակայութիւնը (Մոսինեան «ենթակայութիւն» եզրին անմիջապէս կցած է Հայաստանեան եզրը՝ «սուբյեկ­տայնութիւն»ը, որովհետեւ «ենթակայու­թիւն»ը դեռ չունի կցեալին նշանակութիւնը)։ Այս ճանապարհը ներհայեցողա­կան է, որ միշտ ներկայի հետ գործ ունի» (Մոսինեան)։ Նոյնիսկ երբ յիշողութիւնը կ’օգտագործէ՝ անոր չ’ենթարկուիր, այլ զայն կը ծառայեցնէ իր յանդգնութեան՝ սե­փական ենթակայութեան հասնելու։ Այս ճանապարհորդութիւնը չի ձգտիր անձին մէջ փակուելու։ Մոսինեան գրած է. «մտա­ծումի գլխաւոր մարտահրաւէրը ուրիշին դիմագրաւելն է ու հասկանալն է, որից յետոյ՝ դրա հետ համակեցութեան պայման­ներ ստեղծելը»։ Արդ, սեփական ենթակայութեան հասնիլը՝ նոյն ատեն հասնիլ է ու­րիշին, անոր փորձառութենէն սորվելով, օգտուելով։ Այսպէս է, որ կը տարածուի «ինքնաստեղծ միջավայր»ը՝ իբրեւ «ինքնականգնման եւ օտարութեան մէջ ինքնութիւնը արթուն պահելու իւրօրինակ կո­թող» (Մոսինեան)։

Սարաֆեանի ձգտումը «առաւելագոյն ինքնութեան մը հասնելու»՝ իր աւանդու­թիւնը ունի մեր գրականութեան մէջ։ Մո­սինեան այն աւանդութեան առաջին դէմք ներկայացուցած է Եղիա Տէմիրճիպաշեանը, ապա յաջորդաբար՝ Ինտրան, Վա­հան Թէքէեանը, եւ Յակոբ Օշականը, որուն առիթով միայն՝ տիտղոս դրած է «Ուսուցիչը, Հայրը»։ Աւանդութիւնը՝ հայրութիւն մըն է։ Ուստի՝ Սարաֆեանի ինք­նացման հայրերն են նաեւ Եղիան, Ինտրան եւ Թէքէեանը։ Իւրաքանչիւրին հայրութիւնը՝ ճամբայ մըն է։

Գիտենք, որ Սարաֆեան Եղիայի եւ Ինտրայի հակասութիւններուն մէջ տեսած է արտաքին եւ չիւրացուած ազդեցութիւն­ներ։ Գրած է, թէ այն ազդեցութիւնները ա­նոնց մէջ «զանազան անձեր»ու ներկայութիւններն են։ Այն հակասութիւնները հե­տաքրքրութեամբ ընդունելի չեն, որովհետեւ «ներքին երկար պեղումէ մը» չեն, պտուղները չեն «լայնածաւալ եւ իւրացուած զարգացումի մը» (Վահան Թէքէե­ան)։ Այսուհանդերձ, Եղիայի եւ Ինտրայի մէջ ճանչցած է անկեղծութիւնը, որ «կը բա­նայ հոգիին բոլոր ծալքերը»։ Եւ այն ան­կեղծութիւնը չակերտեալ «տխմարութիւն» մը կամ «խենթութիւն» մըն է։ Անոնք «իրա­կան խենթեր»ն են, եւ այս պատճառով ալ «դուրս կը մնան մեր գրականութեան լու­սանցքէն»։ Մոսինեան սոյն խենթութեան մասին հետեւեալ մեկնաբանութիւնը կա­տարած է. «Խենթութիւնն է, որ ազատագ­րում է արտաքին իրականութեան բռնութիւնից, եւ տարածք բացում ինքնաբաւ ստեղծագործութեան համար։ Բայց խենթն է նաեւ, որի պարագայում յորդաբուխ խոս­տովանութիւնը դառնում է անվերահսկելի, իսկ դրսի աշխարհի հետ կապը՝ թելից կա­խուած»։ Սարաֆեան անկեղծութիւնը կա­րեւորելով հանդերձ՝ յորդաբուխ եւ անվերահսկելի խոստովանութիւնը մերժող մըն էր։ «Դրսի աշխարհի հետ կապը» անկա­րեւոր չէր իրեն համար։ Որեւէ խոստովա­նութիւն պէտք չէ յանձնուի ներաշխարհին մէջ ընկղմումին այնքան՝ որ արտաքին ի­րականութենէն խզուի։ Եղիա եւ Ինտրա, ըստ Մոսինեանի բացատրութեան, Սարաֆեանի համար ճամբաներ էին «ենթակայական մտքի ծնունդ»ին։ Մինչ անոնք «դուրս կը մնան մեր գրա­կանութեան լուսանցքէն»՝ Վահան Թէքէ­եան մեր գրականութեան մէջն է։ Թէքէեան Եղիայի եւ Ինտրայի տեսակէն չէր։ Ա­նոնց հետ դասելիութիւնը՝ իր անկեղծու­թիւնն էր, իր ներհայեցողութիւնը էր, իր մեկուսացումն էր, իր ինքնամփոփումն էր, իր անձնականութիւնն էր, իր «ներքին ող­բերգութեամբ» ստեղծելը։

Յ. Օշակա՞ն։ Սարաֆեան գրած էր. «Ինքնատպութիւն էր իր ուզածը, ինչպէս եւ խորութիւն եւ խենթութիւն թօթափելու համար ներքին ու արտաքին տափակու­թիւնները»։ Նաեւ՝ անոր «տուածը կը գլէ կ’անցնի պզտիկ ժողովուրդի մը սահման­ները»։ Այլեւ՝ անտէր էր «ահարկու եւ ան­սպառ տաղանդ»ի։ Այս հաստատումները բաւարար են հասկնալու՝ անոր վաստա­կին գրեթէ անմատչելիութիւնը, մեր գրականութեան «լուսանցք»էն դուրս գտնուիլը։ Ան եղաւ այն հեղինակութիւնը, որ «ճարտարապետեց ինքզինք», եւ աւանդեց ճարտարապետել ինքզինք, եւ չյանձնուիլ կռապաշտութեան, այլ մերժել բոլոր կուռ­քերը։ «Կորուսեալ միջավայր»ի Սարաֆեանական խոյզը՝ ինքնաճարտարապե­տութիւն մըն էր, որ կը մերժէ կուռքեր ու­նենալ։ Հայրերն անգամ պէտք չէ կուռքերու վերածուին։ Հայրերէն անդին անցնիլ է պէտք, եւ Սարաֆեան անցաւ հայ­րերէն անդին։ Անցաւ՝ որպէսզի կարենար Սփիւռքը մտածել, որովհետեւ կարելի չէր ըստ հայրերուն մտածել զայն։ Եւ իր մտած­մամբ՝ «օտարութեան մէջ ինքնացմամբ լի­նելը» հնարաւոր դարձուց (Մոսինեան), պիտի ըսէի՝ «ինքնացմամբ լինել»ու հնա­րաւորութիւնը յայտնեց։ Ինքնացումը՝ օտարութեան համարկմամբ կ’ըլլայ։ Օտարութեան համարկումը, ուրեմն, կ’ենթադ­րէ զայն քննադատաբար դիմաւորել եւ ըն­դունիլ կամ իւրացնել անոր այն տարրերը, որոնք զինք ի վիճակի կը դարձնեն հաղոր­դակից ըլլալու այժմեանին, եւ կը ծառայեն սեփական «ողբերգութիւն»ը պատմելու:

Ի՞նչ է այս «ողբերգութիւն»ը։

Այն՝ որ 1915ով խորհրդանշուեցաւ, եւ կոչուեցաւ «աղէտ», «եղեռն» ու այլ անուններով։ Այն՝ որ քրէաբանական լեզուով՝ «ցեղասպանութիւն» կոչուեցաւ։ Այն՝ որ Գրիգոր Պըլտեանի եւ Մարկ Նշանեանի հետ դարձեալ «աղէտ» կոչուեցաւ, բայց իբրեւ մտածողական եզր մը։ Մոսինեան եզրին տուած է բացատրութիւն մը, որ գրե­թէ Նշանեանական եզրին բովանդակու­թիւնն է։ Գրած է, թէ աղէտը «իրադարձութիւն չէ, ոչ ալ իրադարձութիւնների հա­մախումբ»։ Նաեւ թէ՝ անիկա «դէպի խորք գնացող իրողութիւն է, հաւաքականութեան չգոյացումն է, վկայի իսկ ոչնչացումն է, եւ հետեւաբար՝ անպատմելի։ Աղէտի հիմնարար առանձնայատկութիւնն այն է, որ բոլոր կորուստներին զուգահեռ՝ վերց­նում է նաեւ մարդկանց լինելու փաստ, նրանք դեռ պիտի ապացուցեն իրենց՝ որ­պէս այդպիսին լինելու իրողութիւնը։ Աղէտը ապագայի համար յատուկ անուն է, որովհետեւ այն կատարուել է անցեալում, բայց դեռ չի հասել մեզ»։ Աղէտը «դեռ հասկացման կարիք ունի», եւ «ո՛չ պատմա­բանների սեփականութիւնն է, ո՛չ էլ իրաւա­գէտների»։ Եթէ պատմաբաններուն եւ իրաւագէտներուն «սեփականութիւն»ը չէ, ապա՝ որո՞նցն է։ «Միմիայն վերապրողնե­րի»։ Սակայն անոնք ալ՝ տակաւին պէտք է հասկնան իրենց վերապրածը։ Այս է վի­ճակը՝ ուրկէ «կամայ թէ ակամայ սերում են Սարաֆեանի կենսաշխարհն ու ստեղծա­գործութիւնը»։ Թէեւ Սարաֆեանի գրուածքներուն մէջ Եղեռնեան «ողբերգու­թիւն»ին պատմումը կամ նկարագրումը չկայ, բայց կայ անոր «կսկծաբեր հետք»ին շօշափումը։ Շօշափումը՝ զայն զանցելու ցանկութեամբ եւ արարումով։ Զանցելու ինչպէ՞ս։ Գեղագիտացնելով եւ վսեմացնե­լով ողբերգական անցեալը, տարագրու­թիւնն ու օտարութիւնը։

Սարաֆեանի համար՝ Սփիւռքը ինք­նութիւն կայացնելու վայրն է. անիկա տագ­նապի վայր է։ Այն տագնապին գեղագիտացումը եւ վսեմացումը՝ ցնորականին յանձնուիլ մը չէ, որովհետեւ պայման ունի «ողջ ուժը ներդնել»ու ուրիշի մշակոյթին իւրացման։ Այն իւրացումը՝ ստանձնում է օտարութեան, եւ ստանձնումը կը կոփէ ոգին, եւ անկէ «շարունակ առաւել միտք» կը պահանջէ (Մոսինեան)։ Այն պահանջքը «արթուն է պահում ինքնութիւնը», քանի որ «ինքնութիւնը մտածւում է կորստի տագնապի ժամանակ»։ Որպէս բանաս­տեղծականօրէն մտածող կամ խորհող՝ Սարաֆեան ջանացած է յղանալ եւ արա­րել «ներաշխարհային միջավայրը, որ կ’ապրեցնի» (Մոսինեան)։

Ինչո՞ւ Սփիւռքեան ինքնամփոփումը։ Որովհետեւ Սարաֆեանի օրերուն՝ Հայաս­տանը ժխտանկար մըն էր։ Այսօ՞ր։ Դարձեալ «Սարաֆեանի երազած Հայաստանը չէ՝ առնուազն այն պատճառով, որ դրան չի յաջողուել Սփիւռքը կրել իր մէջ» (Մոսինեան)։

Այն օրերուն, Հայաստանը ազատ ապ­րելու հնարաւորութեան երկիրը չէր, ուս­տի՝ ազատօրէն ստեղծագործելու երկիրն ալ չէր։ Ժխտանկարին առջեւ՝ Սարաֆեանի, ինչպէս այլոց կը մնար «ստեղծել հոգեկան հայրենիք մը», կարենալ մտածե­լու համար հայու պէս։ «Սարաֆեան մինչեւ վերջ մտքում պահել է օշականեան պատգամը, որ հայոց հայրենիքը ոսկորների ըն­դունարան չէ, այլ ինքդ լինելու, ինքդ քեզ իրագործելու միջավայր», գրած է Մոսինեան։

«Հոգեկան» կամ «հոգեւոր» միջավայ­րին մեծ փոխաբերութիւն մըն է Սարաֆեանի «Վենսէնի Անտառ»ը։ Այն միջավայ­րը «որակական իրողութիւն» մըն է։ Այն­տեղ կարելի է շարժիլ փոխակերպուելու զօրութեամբ։ Այնտեղ կը բիւրեղանայ ինք­նութեան զգացողութիւնը, մտածողութիւ­նը, զգացմունքն ու ստեղծագործելու կամեցողութիւնը։ Այս ըսուածները կը նշանա­կեն, թէ միջավայրը շարժուն եւ փոփոխական իրականութիւն մըն է։ «Սարաֆեանը շարունակ քայլում (է)՝ իր անցած ճանա­պարհը դարձնելով լինելու միջավայր», գրած է Մոսինեան։ Միջավայրը ճանա­պարհի փորձառութեան արուեստաւոր ընդգրկում է։

Կորուսեալ միջավայրի խոյզը՝ միշտ միջավայրեր արարած է, եւ աւանդած՝ որ ինքնութեան համար միջավայրեր արարուին յար։

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Մենագրութիւնը Սփիւռքի եւ Հայաստանի միջեւ մերձեցումի մը յոյսը կը սնուցանէ։ Յոյս մը՝ որուն համար ընդարձակ պրպտում եւ տքնաջան աշխատանք մը կատա­րած է Մոսինեան։ Ան փիլիսոփայական իր մօտեցումով՝ Սարաֆեանական ներհայեցողութեան խորքերը, կամ ենթադրեալ խորքերը ձգտած է յայտնաբերել կամ մեկ­նաբանել։ Կը կարծեմ, որ մերթ ընդ մերթ քիչ մը շատ անդինները երթալով։ «Ինք փիլիսոփայ է, ի՞նչ ընէր», կարելի է ըսել։

Կը յիշեմ. օր մը օփերայի ճամբան ան­ցած ոմն, երբ աշխուժութեամբ կը խօսէինք Սայաթ Նովայի մասին, ըսաւ որ անկէ երգ մը գեղգեղեմ։ Երգեցի։ Եւ ըսաւ. «Շա­րականի պէս երգեցիր»։ Է՜հ, շարականնե­րուն ունկնդրութեան եւ երգեցողութեան մէջ աճած ճաշակը՝ ամեն ինչ կը շարակա­նացնէ։

Գրիչը դալար Դաւիթ Մոսինեանի։