ԲԱԳԻՆ. Բարեւ Թալին։ Անոնք որ ժամանակին Ահեկանի ընթերցող եղած են հաւանաբար ծանօթ ըլլան անունիդ՝ Թալին Ոսկերիչեան։ Իմ (Րաֆֆի) ծանօթութիւնս աւելի ուշ ժամանակէ մը կու գայ, Մարկ Նշանեանի Գոլումպիա համալսարան գտնուած օրերէն 2000ականներու սկիզբը, երբ իրմէ կը լսէի անունդ որպէս դէպի անմանութեան մասին խօսիլ հետդ, մանաւանդ որ Դիմատետրի վրայ քանի մը տարի է պարբերաբար անգլերէն թարգմանութիւններ կը դնես Գրիգոր Պըլտեանի Մանտրաներ բանաստեղծական հատորէն։ Բանաստեղծութիւն թարգմանելը իր կարգին, առաւել Պըլտեան թարգմանելը քայլ մը եւս՝ բաւական պահանջող աշխատանք է։ Սակայն նախքան ատոր անցնինք, երկու խօսքով՝ ո՞վ է Թալին Ոսկերիչեան։
ԹԱԼԻՆ ՈՍԿԵՐԻՉԵԱՆ. Ծնած եմ Երուսաղէմ Օշականներու ընտանիքին մէջ. Վահէ Օշականը մօրեղբայրս էր, հայրն ալ անշուշտ՝ Յակոբ Օշականը մեծ հայրս, որ մանկութեանս մահացած է։ Քանի մը տարի Պէյրութ, ապա անցած ենք Ամման, ետքը յաճախած եմ Պէյրութի BCW (այն ատեն Beirut College for Women, ներկայիս LAU) եւ ապա AUB ու վերջապէս ԱՄՆ եկած ուսումս շարունակելու նպատակով։ Մինչ այդ արդէն ամուսնացած էի երաժշտահան Յովհաննէս Սալիպեանին հետ ու Լիբանանի կռիւները ծայր առած էին, այնպէս որ մնացինք ԱՄՆ, նախ Iowa City, ուր երկուքս մեր դոկտորականները պաշտպանեցինք, ապա որոշ ժամանակ մը անցանք Լոս Անճելըս ու վերջապէս Պոսթոն, ուր գրականութիւն եւ գրելու արուեստ դասաւանդած եմ երկար տարիներ Պոսթոնի համալսարանը, ինչպէս նաեւ այլ տեղեր, ներառեալ AUA Երեւան 2016-17 տարեշրջանին, առաւել 2011ին Palestine Festival of Literature-ի հովանաւորութեամբ Պաղեստինի համալսարաններէն ներս թարգմանութեան աշխատանոցներ վարած եմ։ Հայերէնէ ու արաբերէնէ դէպի անգլերէնի արձակ եւ բանաստեղծութիւն թարգմանութիւններս լոյս տեսած են ամերիկեան գրական մամուլի զանազան անուններուն մէջ, ինչպէս՝ American Literary Review, London Review of Books, The Nation, Al Jadaliyya, ինչպէս նաեւ Պէյրութի Daily Starը եւ Թեհրանի Ալիքը, եւայլն։ Առաջին գրութիւններս եղած են պէյրութահայ թատրոնի մասին Ահեկանի էջերուն մէջ 60ականներու աւարտին։
ԲԱԳԻՆ. Շարունակուող ու չաւարտող տեղափոխութիւններու տարեգրութիւնը՝ այս պարագային արեւելքէն արեւմուտք։ Զուտ սփիւռքեան պատմութիւն մը։
ԹԱԼԻՆ. Այո, խենթենալիք բան է եթէ մտածեմ ատոր մասին, գիտես, տակաւին չէ գրուած այդ անցումը եւ քանի որ այդ ամբողջ պատմութիւնը չէ գրուած մենք ալ միջոց չունինք ատոր մասին մտածելու։
ԲԱԳԻՆ. Լիբանանի քաղաքացիական կռիւներուն միայն արդէն յիսուն տարի եղաւ, այսինքն կէս դար եւ այդ պատմութիւնը, այս վերջին,— վերջնակա՞ն,— ցրուումինը ու նախորդող շրջանինն ալ մեծ մասամբ գրուած չէ, գրական գործի վերածուած չէ։ Գրիգոր Պըլտեանը Պէյրութի առաջին 50 տարին հոյակապ ձեւով ըրաւ եւ ատիկա գոնէ փրկուած է։ Ատոր մէջ կրնանք ձեւով մը մեր հաւաքական կեան քին մէկ սկզբնաւորումը տեսնել։ Սակայն մեր սերունդինը, եւ ուրեմն մենք՝ չկանք։ Ասիկա յաճախ Հրայր Անմահունիին հետ ալ մեր զրոյցի նիւթն է։ Իսկ Յովհաննէսին հետ ծանօթութի՞ւնդ։
ԹԱԼԻՆ. Ահեկանի միջոցով էր։ Ինք Հայաստան երաժշտութիւն ուսանած էր ու վերադառնալէն ետք Պէյրութի Պետական երաժշտանոցը կը դասաւանդէր, բայց Ահեկանի ժողովներուն կու գար, ես ալ նմանապէս։ Ահեկանի այդ փորձառութիւնն ալ տեղ մը գրուած չէ։ Սայաթ Նովա ճաշարանը կը հանդիպէինք AUB չհսած, հսկայական ճաշարան մը, որ կին մը կը դարձնէր, ու մենք ալ անկիւն մը ունէինք հոն ու կանոնաւոր կերպով կը հանդիպէինք։ Շատ հետաքրքրական էին այդ ժողովները։ Գրիգոր Շահինեանն էր ղեկավարը եւ ի՛նքն էր քաջալերողը որ գրենք։ Իսկական խմբագիրի կերպար մը։ Կը հասկնար ինչ ըսել է խմբագիր ըլլալ։ Վահէ քեռիին (Օշական) ըսեր էր որ մէկը կը փնտռեն որ թատրոնի մասին գրէ։ Ես ալ հետաքրքրուած էի, BCW յաճախած շրջանիս թատրոնի դասերու հետեւած էի ու քանի մը ուսանողական բեմադրութիւն ըրած, այնպէս որ բաւական բան սորված էի սակայն հարցը հայերէնս էր, որ գրելու մակարդակին չէր։ Ի միջի այլոց ըսեմ որ չորս տարի միայն հայկական վարժարան յաճախած եմ, առաջին եւ երկրորդ դասարանները Նշան Փալանճեան Ճեմարան։ Ատկէ ետք մեր տան գիրքերը կարդալով զարգացուցած եմ լեզուս, մանաւանդ Փարիզէն թղթատարով մինչեւ տուներնիս հասնող Յառաջ թերթը կարդալով։ Մեծ բան էր այդ մէկը։ Նաեւ մեծ մօրս, Արաքսի Օշականին հետ մեծ հօրս ձեռագիրները կարդացած եմ (առանց ամեն բան հասկնալու) եւ Ռուբէն Տէր Մինասեանին Հայ յեղափոխականի մը յիշատակները, եւ այլն։ Քեռին այդպէս ալ ըսեր էր իրենց եւ պատասխաներ էին որ խնդիր չէ, կը թարգմանեն։ Այդպէս է որ երկար յօդուածներ գրած եմ Պէյրութահայ թատրոնին մասին, Խտըշեանին մասին օրինակ, որ ինքնին երեւոյթ էր։ Շատ երիտասարդ էի եւ գրելու մասին բան մը չէի գիտեր, բայց Պէյրութահայութիւնը թատերական զարթօնքի շրջան մը կ’ապրէր այդ տարիներուն։ Կար նաեւ արաբերէն ձախակողմեան թատրոնը որ յառաջադէմ էր ու կ’երթայի ներկայացումներուն, կը շփուէի հետերնին։ Հետաքրքրական էր։
ԲԱԳԻՆ. Ուրեմն 1973ին ԱՄՆ անցած ես PhD-դ ընելու համար։
ԹԱԼԻՆ. Այո, որմէ ետք ալ ատեն մը Լոս Անճելըս Ֆերահեան վարժարան դասաւանդած եմ, ապա Պոսթոն եւ մեծ մասամբ Boston University։ Դասաւանդելու կողքին միշտ գրած եմ անգլերէնով թէ եւ տան լեզուն միշտ հայերէնը մնացած է։ Շարք մը գրութիւններ ունիմ, յիշեմ ինծի համար երեք կարեւոր յօդուած մեր ընտանիքին մասին, գրական ու սփիւռքեան իւրայատուկ մթնոլորտով ընտանիքի մը մէջ հասակ նետելու փորձառութեան մասին։ Ատոնցմէ մէկը լոյս տեսաւ International Quarterlyին մէջ, 1991ին։ Հանեցի երեքն ալ եւ այս ամառ կ’ուզեմ աշխատիլ անոնց վրայ։ Նախասիրածս critical essayի՝ քննական փորձագրութեան ձեւն է, թատրոնի մասին, արուեստի մասին, եւ այլն։ Այս նիւթերով բաւական գրու թիւններ ունիմ զանազան պարբերականներու մէջ։ Արուեստաբան Ճոն Պըրճըրի գրութիւններէն շատ բան սորված եմ։ Ընդհանրապէս Միջին Արեւելքի հետ կապ ունեցող պարբերականներու մէջ կը նախընտրեմ տպել, որովհետեւ աւելի հետաքրքրական են քան զուտ ամերիկեանները, որոնք երբեմն բաւական չոր ու ցամաք ակադեմական մօտեցում ունին հարցերու, ինչ որ իմ մօտեցումիս հարազատ չէ։ Քրիս Միլլիսին հետ արաբերէնէ քանի մը թարգմանութիւն ըրած ենք եւ մօտ վեց տարի է Գրիգոր Պըլտեանի Մանտրաներ հատորէն թարգմանութիւններու վրայ կ’աշխատինք միասին։ Արաբերէնս բաւական լաւ է ու ժամանակին կը մտածէի նոյնիսկ արաբական գրականութեան մէջ մասնագիտանալ, որովհետեւ շատ կը սիրեմ այդ լեզուն։ Ահեկանին օրերուն կ’ընէինք թարգմանութիւններ սակայն շատ քիչ բան եղած է։ Ցաւալի է որ հայերէնի չեն թարգմանուած օրինակ Մահմուտ Տարուիշի գործերը, կամ հիմա Ֆատի Ճուտահն կայ որ ես շատ կը սիրեմ, թէեւ անգլերէն կը գրէ, այնքան լաւ է, արդիական է, որ պէտք է թարգմանել, կամ Նաժուան Տարուիշը, Ղասսան Զաքթանը, ան ալ պաղեստինցի, նաեւ այլ մշակոյթներէ եւ լեզուներէ։ Գիտես պաղեստինցի մտաւորականները, փորձագէտները, ուսեալ դասակարգը ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքը ապրեցուցին եւ իրենց վիճակը տե՜ս այսօր…։ Խենթենալիք բան է։
ԲԱԳԻՆ. Մտածա՞ծ ես յօդուածներդ գիրքով հաւաքելու մասին։
ԹԱԼԻՆ. Միւս յօդուածներս քիչ մը ինչպէս կ’ըսեն eclectic են, ամեն բանի մասին են, որովհետեւ համալսարանական պահանջներով չեն եղած, ուզածիս մասին ուզածիս պէս գրած եմ, ուրեմն նիւթերը քիչ մը տարտղնուած են։ Մէկ մասն ալ առցանց էջիս վրայ հրատարակած եմ։ Բայց վերը յիշած երեք յօդուածներս, որոնք ընտանեկան կեանքին մասին են, երեքը մէկ մօտ 60-70 էջ են։ Եթէ կարենամ ատոնք ընդլայնել եւ բանի մը վերածել, ատիկա լաւ պիտի ըլլար։ Միւս յօդուածները աւելի կարճ են ու պարագայական։
ԲԱԳԻՆ. Անցնելով թարգմանական աշխատանքիդ, գիտենք, Դիմատետրի վրայ կը տեսնենք, քանի մը տարի է կ’աշխատիք Պըլտեանի Մանտրաներուն վրայ, ինչ որ երկար շունչով աշխատանք մըն է։ Պըլտեանի արձակները հաւանաբար աւելի ծանօթ երեսն են ըսենք իր հսկայական արտադրութեան քան բանաստեղծութիւնները, թէեւ առաջին տպած գիրքերը բանաստեղծութիւն են ու կը շարունակէ մինչեւ այսօր գրել։ Ուրկէ՞ կը սկսի կապը, ինչո՞ւ Մանտրաները կամ ինչո՞ւ Պըլտեանի բանաստեղծութիւնը։
ԹԱԼԻՆ. Լուսահոգի Յարութիւն Քիւրքճեան Բագինին մէջ կարծեմ գրած էր որ Պըլտեանի հողը իր բանաստեղծութիւնն է։ Իսկ Վահէ Օշական կ’ըսէ որ բանաստեղծ ըլլալը բառերու խնդիր է մինչդեռ արձակ գրելը աւելի գաղափարներու, վիճակներու, եւայլն։ Այնպէս որ բառերը, իրենց հնչողութեամբ, իմաստներով, դարձուածքներով հիմնական տեղ կը գրաւեն բանաստեղծութեան մէջ, մանաւանդ Պըլտեանի մօտ։ Երբ առաջին անգամ Մանտրաները ձեռք առի սկսայ ԼԲ. Մանտրան կարդալով, որ կը կոչուի «Անժողովուրդ լեզու»։ Բարդ եւ դժուար գործ մըն է եւ ճիշտ ատիկա էր որ զիս մղեց, մարտահրաւէրի կանչեց կարծես, որովհետեւ համոզուած եմ որ բարդութիւնը ու դժուարութիւնը խթան կը հանդիսանան մտքին, աշխատելու պարտադրանքին առջեւ կը դնեն մեզ եւ սկսայ ես ինծի մանր-մունր մասեր, տողեր, բաժիններ թարգմանել տեսնելու համար թէ ինչպէ՞ս պիտի հնչէ անգլերէնի մէջ։ Ժամանակին Պըլտեանէն քննադատական գործ մը թարգմանած էի ու գիտէի որ գրութեան խորունկ ու բարդ ձեւի մը հետ գործ պիտի ունենայի։ Այս պարագային երբ որ սկսայ հոսկէ-հոնկէ տողեր թարգմանել մէկէն թարգմանական ամբողջ ծրագիր մը, փափաք մը ծագեցաւ մէջս։ Կը խորհիմ որ Պըլտեանի բանաստեղծութիւնն ալ այդպէս մաս առ մաս է որ քով քովի կու գայ, որովհետեւ ինքն ալ կարծես այդպէս հատումներով կ’աշխատի, գործը հատուածներով կ’ընթանայ ու կը կազմուի, ծաւալ եւ ձեւ կ’առնէ։ Տարիներու ծանօթ բարեկամի մը՝ Քրիս Միլլիսին հետ կապուեցայ, որ ինքնին շատ լաւ թարգմանիչ է ու շատ անվախ թարգմանող մը, որովհետեւ կը կարծեմ որ Պըլտեանի պարագային այդպիսի մէկը պէտք ունիս, մէկը որ չի վախնար դժուարութիւններէն, որովհետեւ անդունդի մը մէջ ցատկելու պատրաստ պէտք է ըլլալ կտրել-անցնելու համար միւս կողմ ու անդին։ Միլլիս Umberto Saba թարգմանած է իտալերէնէ եւ իր կարգին ինք ալ բանաստեղծ է։
Ուրեմն այդպէս սկսանք միասին աշխատիլ։ Գիտես, գրողներ կամ գործեր կան որոնք կը գտնեն կամ «գտած» են իրենց թարգմանութիւնը, ես ալ կ’ուզեմ հաւատալ որ Պըլտեանի հսկայական արտադրութեան գոնէ այս մասին համար՝ բանաստեղծութիւն ու թարգմանութիւն զիրար գտած ըլլան։
ԲԱԳԻՆ. Կ’ենթադրենք գործակիցդ հայերէն չի գիտեր։ Ինչպէ՞ս կ’աշխատիք։ Նախ դուն մասեր հայերէնի կը վերածես ապա ինք վրա՞ն կ’աշխատի։
ԹԱԼԻՆ. Փորձեցինք այդ ձեւը բայց չքալեց։ Նախ ես ինծի հատուած առ հատուած անգլերէնի թարգմանել վերջացնել ապա իրեն տալ կամ միասին նայիլ, այսինքն retouch-ի, յղկումի աշխատանք մը ընել, բայց չեղաւ։ Բարեբախտաբար շատ արագ աշխատելու այդ եղանակէն հրաժարեցանք եւ ետ ծայրէն սկսանք, այս անգամ միատեղ նստելով ու միասին կարդալով, փորձելով տեղւոյն վրայ միասնաբար առնել-տալով թարգմանել։ Այսինքն ես նախ հայերէնը բարձրաձայն կը կարդայի, ապա բառերը կը թարգմանէի ու կը բացատրէի, որմէ ետք միասին կը սկսէինք անգլերէնը կառուցել բառ առ բառ ու տող առ տող։ Կը պատահէր նաեւ որ նախապէս բաժին մը արդէն թարգմանած-պատրաստած ըլլայի, որ դիւրին ըլլար ու աւելի արագ ընթանայինք, սակայն ամեն բան ետ սկիզբէն կ’առնէինք, ոչ թէ եղածը պարզապէս յղկելու, այլ միասնաբար զեռոյէն կառուցելու։ Այդպիսով հայերէնը նախ մեր ականջներուն մէջ կը հնչէր, բառերուն ձայները ու ամբողջ ոլորտը ու կամաց կամաց անգլերէնը զուգահեռ կերպով մարմին կ’առնէր։ Հոյակապ աշխատանք է թարգմանական գործունէութիւնը։
ԲԱԳԻՆ. Տեսակ մը live թարգմանութիւն։
ԹԱԼԻՆ. Այո, սկիզբը նոյն սենեակին մէջ, շաբաթը երեք անգամ երկուքական ժամ կը հանդիպէինք, իսկ եթէ կարելի չըլլար՝ հեռաձայնով։ Համավարակի շրջանին անշուշտ հեռաձայնի անցանք եւ այդպէս ալ շարունակեցինք։ Ամենէն կարեւորը այն է որ, ասիկա ուրիշ տեղ ալ ըսած եմ, իմ անգլերէնս շատ լաւ է, թէ եւ չեմ գիտեր ինչ ըսել է լեզու մը լաւ գիտնալ,— ինծի համար ատիկա միշտ հարցական կը մնայ,— սակայն անգլերէնին մէջ ծնած չեմ։ Քրիսը՝ այո։ Բառերու իմաստներուն բոլոր նրբութիւնները իրեն ծանօթ են իրեց բոլոր մակարդակներով։ Օրինակ երբ բառ մը պիտի թարգմանենք ինք կը սկսի ըսել որ այս բառը թէ եւ համարժէքն է, բառացի թարգմանութիւնն է, բայց հոս չըլլար, չի քալեր, եւ կը սկսի բացատրութիւն տալ թէ ինչու չըլլար, եւ այլն։ Օրինակ մը տամ. առնենք «թափառող» բառը, «Գիշերային այցելութիւն» կոչուող կտորին մէջ՝ «Պահ մը կը փայլի աղէտի դէմ քիդ վրայ, թափառող, այլացող»։ Կարելի է ժամերով աշխատիլ այս մէկ հոյակապ տողին վրայ։ Ատանկ ալ եղաւ։ Հայերէնով «թափառիլ»ն ու «թափառական»ը շատ յստակ ու իմաստալից գործածութիւն մը ունին, ուր կայ նաեւ տխրութեան երանգ մը, որ կու գայ տեղ չունենալու գաղափարէն։ Թափառականը տեղէ տեղ կը թափառի որովհետեւ մնայուն վայր չունի։ Ատոր համար է որ թափառական է։ Չես կրնար «թափառող»ը թարգմանել «wandering»ի, թէ եւ բառացի թարգմանութիւնը այդ է, որովհետեւ ինչպէս Քրիսը պիտի աւելցնէր՝ wandering-ը այսօր աւելի պտտելու իմաստ մը ունի, օրինակ wandering around երբ կ’ըսես՝ հոս-հոն երթալ կը նշանակէ պտտելու սիրոյն եւ առանց անտուն ըլլալու կամ տխրութեան երանգի, մինչդեռ հոս թափառականը հայերէնով յստակօրէն այդ տխրութիւնը կը պարունակէ։ Այնպէս որ իր մօտ մայրենիին ընձեռած ներքին, պիտի ըսէի ընդյատակեայ մակարդակներու մօտիկութիւնը, անհրաժեշտ է թարգմանութեան մէջ ընդհանրապէս, բայց մանաւանդ երբ գործ ունինք բանաստեղծական տողին հետ։ Պըլտեանի պարագային արդէն ինք բառերու ամբողջ աշխարհ մը ունի, կը սկսի լռութեամբ, ապա ձայն, բառ, իմաստ։ Մանտրաներու նախաբանին մէջ արդէն կ’ըսէ որ տիեզերքը կը սկսի ձայնով, ապա կու գան բառերը ու անոնց կապերը մէկզմէկու հետ։ Իմաստները կու գան վերջաւորութեան։
ԲԱԳԻՆ. Հետաքրքրական պիտի ըլլար ասոր մասին, այս փորձառութեան, որ ոչ միայն թարգմանական փորձառութիւն մըն է, բայց մանաւանդ Պըլտեան թարգմանելու յաւելեալ շերտերուն մասին գրել։
ԹԱԼԻՆ. Այո նպատակ ունիմ։ Ի միջի այլոց ըսեմ որ մեր թարգմանական աշխատանքին մեծ մասը, այսինքն այն բոլորը ժամերը որ միասին կ’աշխատէինք ձայնագրած ենք։ Արխիւ մը կայ։ Ոչ բոլորը, բայց մեծ մասը ըրած ենք, ինչ որ ձեւով մը կենսագրութիւնն է թարգմանութեան, անոր խոհանոցը եթէ կ’ուզես։
ԲԱԳԻՆ. Դուն պէտք ունեցա՞ծ ես ետ երթալու եւ մտիկ ընելու, կամ՝ պարզապէս ձայնագրած ու մէկդի դրած էք։
ԹԱԼԻՆ. Չէ, ձայնագրած ու մէկդի դրած ենք, որովհետեւ այդ բոլորէն անցնելէն ետք մտքիս մէջ արդէն յստակ եղած է թէ ինչպէս բառի մը հասանք։ Երբ այդքան կ’աշխատիս չես մոռնար, ամբողջ ընթացքը մտքիդ մէջ կը մնայ։ Այնպէս որ պէտք չէ եղած բայց հոն են։ Օրինակ երբ որոշեցինք drifter գործածել եւ ոչ wan-derer, ինչ որ առաջին հայեացքով տարօրինակ կրնայ թուիլ, բայց պատճառները միտքս են։ Ուրիշ շատ աղուոր օրինակ մը կրնամ տալ։ «Ան ժողովուրդ լեզու»ին սկիզբը տող մը կայ որ կ’ըսէ՝ «Աղ կերանք / աւազ / յետոյ փաթիլները սեւ ձիւնին»։ «Փաթիլներ»ուն անմիջական թարգմանութիւնը snow flakes պիտի ըլլար, որ թեթեւ բառ մըն է, քիչ մը Կաղանդի պատկերներ բերող, ճերմակ, ուրախ մթնոլորտ։ Սեւ ձիւնին հակառակն է։ Ցաւի գաղափարը չի տար։ Նոյնիսկ եթէ ըսէ ինք black snow flake։ Այնպէս որ որոշեցինք անոր փոխարէն nettle գործածել, որ բառացիօրէն փուշն է եւ ցաւի իմաստ մը կը բերէ փոխանակ flake-ին թեթեւ եւ ուրախ երանգին։
ԲԱԳԻՆ. Ասիկա թարգմանութեան զուտ բանաստեղծական մօտեցում մըն է, այսինքն բառերէն անդին երթալ մը։
ԹԱԼԻՆ. Այո եւ անշուշտ որոշ վտանգ մը կը պարունակէ մանաւանդ երբ մարդիկ երկուքը ըսենք քով-քովի կը դնեն ու կ’ըսեն որ այս բառը ճիշտ չէ թարգմանուած եւ այլն։ Մենք այդպէս չէինք կրնար մօտենալ, որովհետեւ ինչպէս գիտես թարգմանութիւնը մեկնաբանական աշխատանք մըն է եւ ինքնին նոր գործ մը կ’արտադրէ, սակայն պէտք է կարենալ վերարտադրել ամբողջ իմաստային ու ձայնային աշխարհը որ կայ մանաւանդ Պըլտեանի բանաստեղծութեան մէջ։ Ձայնը, իմաստը, իմաստներու ամբողջ համակարգը որ այդ իմաստը հասցուցած է հոն։ Snow flake-ը խնդալիք պիտի ըլլար հոն սեւ փաթիլին համար։ Կրնամ առանց չափազանցելու ըսել որ երբեմն բառերու, տողերու վրայ ժամեր մնացած ենք, դրած-վերցուցած-փոխած, գործին հետ ուղղակի ճակատում մը, բառերուն, ձայներուն հետ. տողը կ’առնես կը փորձես հնչեցնել, դնել վերցնել, տեսնելու համար թէ բառերէն անդին ձայնային համակարգ մը, իմաստ մը կա՞յ որ պէտք է պահել, փոխադրել, թարգմանուած լեզուին մէջ հն չեց նել։ Այս բոլորը ժամանակի կը կարօտին եւ կրնամ ըսել որ իսկական «amateur»ի գործ է, այսինքն այդ բառին բուն, նախնական կամ բառացի իմաստով, որ սիրել բայէն կու գայ ու կը նշանակէ սիրող, ուրեմն սիրոյ աշխատանք մըն էր թարգմանելը։ Երկու հոգի, որոնք լեզուներու մէջ կ’ուզեն ապրիլ։ Ահա ինչ ըսել է թարգմանիչ ըլլալ։
ԲԱԳԻՆ. Մանտրաներու պարագային, ինչպէս կ’ըսէ իր արդէն՝ բառերուն ու տողերուն նետած ձեռնոցն էր, մարտահրաւէրը եւ ուրեմն ճակատիլ մը գործին հետ։
ԹԱԼԻՆ. Այո մարտահրաւէր մը կայ, որովհետեւ երբ կը կարդաս, փախուստ չունիս, կը սկսիս մտածել որ ասիկա ինչպէ՞ս պիտի թարգմանես։ Դժուարութիւնը ինքնին քեզ կը մղէ ու մտածել կու տայ։ Անշուշտ հետաքրքրական դժուարութիւն մըն է։ Արձակ գործերն ալ իրե՛նց դժուարութիւնները ունին, նոյնիսկ կրնամ ըսել որ ատոնք թարգմանելը հաւանաբար բանաստեղծութենէն ալ աւելի դժուար է, այսինքն հոն կան տարբեր հարցեր, մարտահրաւէրներ։
Բայց կայ նաեւ թարգմանելիքիդ հետ ընտելանալու գործընթացը, անոր հետ մտերմանալու այնքան մը, որ «կամենաս» գործին դժուարութիւնները ու յանձն առնես երթալ դէպի անոր «բացերը» ինչպէս պիտի ըսէր Պըլտեան ինքը, ինքզինքդ տաս անոր հանգոյցներուն բայց նաեւ թափանցիկութեան։
ԲԱԳԻՆ. Խօսակցական շերտերը, մակարդակները, բարբառները, խօսուածքները, որոնք զգացնելը, համարժէքը գտնելը ընդունող լեզուին մէջ ամբողջ աշխատանք մըն է։
ԹԱԼԻՆ. Ճիշտ, եւ երթալով, այսինքն Սեմերէն սկսեալ երթալէն կը բարդանայ, մարտահրաւէրը կը դժուարանայ կը խորհիմ։
ԲԱԳԻՆ. Բանաստեղծութեան պարագային անշուշտ ինչպէս որ կ’ըսէ իր՝ ընդունող լեզուին մէջ հնչողութեան, այսինքն ինչպէս կը հնչէի հարցը մը կայ։ Նոյն ձեւը նոյն արժէքը ունի՞։
ԹԱԼԻՆ. Այո, եւ հոն ալ հետաքրքրական երեւոյթ մը կայ որ նկատած եմ, միւսները չեմ գիտեր, բայց գիտեմ որ օրինակ «Անժողովուրդ լեզու»ն թարգմանուած է ֆրանսերէնի։ Անգլերէնը, բաղդատած ֆրանսերէնին, որոշ ձայնային ու լեզուական ճկունութիւններ ունի, որոնք որքան գիտեմ նուազ ձեւով ցայտուն են ֆրանսերէնին մէջ այն իմաստով, որ ինչպէս Պորխէսը կ’ըսէ՝ անգլերէնը երկու լեզուներէ սեռած է, երկու աղբիւրներէ՝ մէկ կողմէն germanic-ը կայ, ուր կան ձայնային աւելի կոշտ երանգներ, միւս կողմէն romance լեզուները, ֆրանսերէն, իտալերէն եւայլն, որոնք շատ աւելի նուրբ, մեղեդիական երանգներ ունին։ Գրիգորին գործերուն մէջ գիտես քնարականին դէմ ամբողջ աշխատանք մը կայ, մանաւանդ «Ան ժողովուրդ լեզու»ին մէջ, ուր ոչ քնարական բաղադրիչներով է որ բանաստեղծականը կը ստեղծուի եւ կը տեսնենք որ անգլերէնը, շնորհիւ ձայնային ակունքի յիշուած իր այդ զոյգ ոլորտներուն, շատ աւելի հնարաւորութիւններ կու տայ թարգմանութեան մէջ քան կ’ենթադրեմ ֆրանսերէնը պիտի տար։ Անշուշտ ենթադրութիւն մըն է ասիկա թարգմանիչ գործընկերոջս՝ Քրիսին կողմէ իբրեւ անգլերէնի մասնագէտ եւ նաեւ իտալերէնի, որովհետեւ ատոր ալ կը տիրապետէ ու անկէ թարգմանութիւններ կ’ընէ անգլերէնի։ Միւսն ալ անշուշտ այն էր որ անգլերէնը այնքան գործածուած, յղփացած լեզու մըն էր որ բառերը այլեւս իրենց ուժը կարծես կորսնցուցած են, մաշած են, այնքան զանազան մշակոյթներու մէջ մտած-ելած են որ պէտք ունին վերանորոգուելու, վերալիցքաւորուելու որ վերագտնեն իրենց ուժը, ինչ որ բաւական դժուար գործ է։ Ատոր համար է որ ձիւնի փաթիլները եւ snow nettle-ը նշեցի որպէս վերանորոգումի օրինակ։
ԲԱԳԻՆ. Ժամանակակից անգլերէն բանաստեղծութիւնը ինքնին շատ խօսակցական, միամակարդակ տպաւորութիւն կը գործէ յաճախ։ Ինչպէ՞ս թարգմանել որ հայերէնէն եկողը, օրինակ Գրիգորին պարագային ուր շատ կտրատուած, խիտ լեզու մը կայ՝ այդ տափակ խօսակցականի ծուղակին մէջ չիյնայ եւ հնչէ իբրեւ բանաստեղծութիւն։
ԹԱԼԻՆ. Ճիշտ այդ է, որովհետեւ անգլերէնը այնքան գործածական ու գործնական լեզուի մը վերածուած է որ կարծես իր կատարողական, ծիսական ուժը մնացած է ետեւի շարք, ինչ որ միշտ չէր պարագան, օրինակ երբ T.S. Ellliot կը կարդաս ատիկա կա՛յ, կը զգա՛ս այդ ուժը, բայց ժամանակակից անգլերէն ոտանաւորին մէջ այդ ամենը քիչ մը նուազած են եւ ուրեմն հոն հարց մը կը ծագի։ Քրիսին հետ երբ 25 անգամ վերանայելէ ետք վերջացուցինք «Անժողովուրդ լեզու»ին թարգմանութիւնը, ըսաւ որ գիտես ասիկա ինծի ո՞ր բանաստեղծութիւնը կը յիշեցնէ՝ T.S. Elliot-ի “The Hollow Men”ը։ Հետաքրքրական էր ըսածը, որովհետեւ այդ բանաստեղծութիւնը hollow men-ի, այսինքն ներսէն պարպուած մարդոց մասին է, եւ ուրեմն անոնց լեզուին։ Elliot-ի մօտ լեզուն կատարողական դերի մէջ դնելու ամբողջ ճիգ մը կայ եւ Պըլտեանի պարագային ալ նմանապէս։ Որովհետեւ վերջինիս պարագային ոչ թէ միայն լեզուն գործածութեան, մաշումի հետեւանքով «պարպուած» է, խօսակցական դարձած, այլ լեզուն մեռած է, կը յամենայ ուրուական ներկայութեամբ մը։ Գոնէ Մանտրաներու պարագային, չեմ խօսիր բոլոր գործերուն մասին։ Թարգմանեցինք նաեւ Մանտրաներ Դ, Ե, Ը եւ ԺԷ կտորները։ Հետաքրքրականօրէն Մանտրա Եը, որ մէջերնին ամենէն բարդ ու դժուար կտորներէն է առաջինը տպուեցաւ։ Միւս երեքը տակաւին կը սպասեն։ Թարգմանեցինք նաեւ Պըլտեանի Հետքեր լոյսէն հայքուներու հատորէն 64 կտոր։ Միայն եթէ ասոնք առնենք արդէն Պըլտեանին ըրածը ինքնին իսկապէս մեծ փորձարկում մըն է, այն իմաստով որ լեզուն՝ արեւմտահայերէնը առնես տանիս մանտրաներու աշխարհին մէջ եւ փորձես ապրեցնել, նոյնպէս նաեւ հայքուներու աշխարհին մէջ։ Ասիկա լեզուի իրապէս փորձ մըն է՝ իր բառն է անշուշտ, փորձարկում մը, նաեւ փորձութեան տանիլ մը։
ԲԱԳԻՆ. Լեզուն տագնապէ անցնել մը։
ԹԱԼԻՆ. Այո, թէեւ ասիկա լաւ տագնապ մըն է։
ԲԱԳԻՆ. Անշուշտ ամեն տագնապի պէս, որ կը կազմաւորէ, կը վերակենդանացնէ, նոր աշխարհը կը բանայ առջեւը, պայմանաւ որ յաջողի անկէ ելլէ։ Ձեր թարգմանութիւնները ղրկա՞ծ էք իրեն, տեսա՞ծ է։
ԹԱԼԻՆ. Անշուշտ լուր ունի որ կը թարգմանենք, սակայն մեր որոշումն էր սկիզբէն որ մենք մեր մեկնաբանական միջոցներով թարգմանենք, այսինքն զինք չներառնենք։ Մասնակից չէ, բացի մէկ անգամէ երբ բառ մը ճշտեցինք հետը որ գիրքին մէջ յստակօրէն տպագրական սխալի մը հետեւանք էր։ Արձակի պարագային տարբեր է։ Անշուշտ ինչ որ կը թարգմանենք կը ղրկենք իրեն։ Թարգմանեցինք նաեւ Լեզուներ կոչուող գրքոյկը, որ շատ գեղեցիկ գործ մըն է, նորէն մենք մեզի, որովհետեւ գիտես երբ այդպէս կ’աշխատիս դուն ալ քու կարգիդ դուն քեզ փորձին ու փորձութեան առջեւ դրած կ’ըլլաս։ Ըրինք ու ղրկեցինք։ Մինչեւ հիմա հակազդեցութիւնը դրական է։ Մեր կապը հետը շատ աղուոր փոխանակութիւն մըն է։
ԲԱԳԻՆ. Բաւական բան թարգմանած էք եւ այս ամենը զուտ սիրոյ աշխատանք է։ Ըսել կ‘ուզենք պատուէրով կամ պահանջքով չէ, այլ դուք է որ նախաձեռնած էք։
ԹԱԼԻՆ. Ճիշտ է, բայց հիմա արդէն գիրքի մը ծաւալով թարգմանութիւններ ունինք, այսինքն վերը յիշածներս եթէ քով- քովի դնես գիրք կ’ըլլայ։ Կայ նաեւ «Կամուրջը» կոչուողը գրութիւնը որ Արա Օշականի հատորին համար ըրած էի, նաեւ Սեմերին նախաբանը Սիլվինա Տէր Մկրտիչեանի ֆիլմին համար, ասոնք պատուէրով։ Այնպէս որ պատրաստ գիրք մը ունինք։ Նախաբան մը կ’ուզէ անշուշտ որ կարենայ ծանօթացնել Պըլտեանի գործերը անգլիախօս աշխարհին ու ընթերցողին, սակայն երեք հրատարակչատուներու ղրկած ենք արդէն, ուսումնասիրութեան տակ են։ Լաւ հրատարակիչներ են։ Պիտի ներկայացնենք ե՛ւս 8-10 հրատարակիչներու եւ կը յուսանք որ յառաջիկային կարենանք հրատարակել բան մը, որ ձեւով մը ներաշականի պէս բան մը ըլլայ, այսինքն ծանօթացում մը Պըլտեանի աշխատանքի այս երեսին, այսինքն բանաստեղծութիւններուն՝ անգլիախօս աշխարհին մէջ։ Գալով ուսումնասիրական գործերուն, կ’ուզեմ նշել ասիկա անպայման, որ թէեւ մեր գործը չէ, սակայն Նարեկացիի մասին երկու ուսումնասիրութիւնները անպայման պէտք է թարգմանուին, այնքան լաւ են, որ մէկը պէտք է ատիկա ստանձնէ։ Ակադեմական գործեր են սակայն նոր տեսակի ակադեմական, այսինքն հեռու են բանասիրական չոր ու ցամաք աշխատանքներէն։ Անշուշտ կայ նաեւ ստեղծագործական արձակը՝ վէպերու ամբողջ շարքը։ Շատ բան կայ ընելիք։
ԲԱԳԻՆ. Այո, ֆրանսերէնով այդ աշխատանքը ընթացքի մէջ է արդէն ու շարքին հինգերորդը նոր լոյս տեսաւ Սոնիա Պէքմէզեանի թարգմանութեամբ։
Անգլերէնի մէջ կարծեմ սկսած չէ։
ԹԱԼԻՆ. Ճիշտ, բացի Սեմերու այդ 11 էջերէն։ Սակայն ես յոյսով եմ։
ԲԱԳԻՆ. Ո՞վ կը նախատեսէք որպէս ընթերցող հանրութիւն։ Որո՞ւն համար են այս թարգմանութիւնները։
ԹԱԼԻՆ. Կարեւոր հարցում է։ Ինչպէ՞ս մօտենալ ատանկ հարցումի մը։ Քիչ մը դժուար է։ Մեր պարագային, գոնէ Քրիսին, որ հայերէն չի գիտեր, այսինքն քիչ մը գիտէ տարիներու երկայնքին մեր ծանօթութեան ընդմէջէն, քիչ մը Վահէ Օշական կարդացած է, ի միջի այլոց ես թարգմանած եմ Վահէէն Հրայր Անմահունիի ֆիլմին համար, սակայն ընդհանուր առմամբ կերպար մը պէտք է ունենաս մտքիդ մէջ որպէս ընթերցող, որ զարգացած անգլիախօս գրականութիւն կարդացողն է, մէկը որ հետաքրքրուած է ըսենք տեսակ-տեսակ տարբեր գրականութիւններով։ Ճիշտ է որ բանաստեղծութեան շուկան ինքնին շատ փոքր շուկայ մըն է, իսկ թարգմանութեանը ե՛ւս փոքր է։ Ատիկա պիտի ընդունիս եւ պիտի ըսես որ ես աս գործը պիտի ընեմ։ Ինչո՛ւ կ’ըսեմ ասիկա։ Մեր մօտ միշտ աշխարհին աչքին երեւնալու հարցը կայ, որուն մէջ թարգմանութիւնն ալ դեր ունի՝ պիտի թարգմանեմ եւ աշխարհին ցոյց տամ որ մեր գրականութիւնը ասանկ է կամ անանկ է, փաստելու համար որ մեծ ժողովուրդ ենք։ Պէտք է այս մօտեցումէն ձերբազատուիլ։ Մեզի համար, ինծի եւ Քրիսին համար, մեր մեկնակէտը այն է որ Պըլտեանի բանաստեղծութեան հետ գործ ունինք միջազգային իմաստով կարեւոր ձայնի մը հետ, որ իր տեղը պէտք է գտնէ ու մաս կազմէ աշխարհի գրականութեան եւ ատիկա ընելու համար պիտի ընդունիս որ դժուարութիւններ կան որոնք պէտք է յաղթահարել։
ԲԱԳԻՆ. Հետաքրքրական է ըսածդ, որովհետեւ գրեթէ ամեն բանի մէջ, ինչ որ կ‘ընենք յաճախ այս մենք մեր հաշւոյն, մենք մեզ ցոյց տալու կամ ծանօթացնելու հարցը կայ մեզի համար, նայեցէ՛ք՝ ցեղասպանուած ժողովուրդ ենք բայց կանք, նոյնիսկ ամերիկահայ ամպիոնները, որոնք գէշ-աղէկ միջազգային ոլորտի մը մէջ ներկայութիւն կրնային ըլլալ, շփումի, երկխօսութեան, բան մը սորվելու ծառայելու, սակայն ինչպէս Մարկ Նշանեանը անցեալ տարի Լիզպոն կատարուած հարցազրոյցին մէջ կ‘ըսէր՝ անոնք կարծես զուտ դուրսի աչքին համար կը ծառայեն, մենք մեր ինչ ըլլալը, ով ըլլալը ցոյց տալու համար։ Մեզի համար չեն կարծես։ Զուտ orientalist՝ արեւելաբանական ձեռնարկ, եթէ կ‘ուզէք։
ԹԱԼԻՆ. Համաձայն եմ Մարկին հետ։ Այդ ամպիոնները ոչ թէ միայն կարծես իրենք իրենց կը խօսին ու շրջապատող աշխարհին հետ առնչուած չեն, բայց նաեւ աշխարհի այսօրուան հարցերուն հետ ալ առնչուած չեն։ Իրենց համար մարդկային հարցերը կը գտնուին ընդհանրապէս ցեղասպանութեան մակարդակին եւ վերջ։ Մենք ալ, գոնէ Ամերիկայի մէջ, բոլոր մեր «հաւկիթները մէկ սակառի մէջ» դրած ենք, ակադեմականի սակառին, եւ հոն ալ կեցած։ Հաւատացած ենք, կամ մենք մեզ համոզած որ մտաւորականը եւ ակադեմականը նոյն բանն են։
ԲԱԳԻՆ. Նայուածքը շրջելու հարց մը կայ կարծես, փոխանակ ըսելու նայեցէ՛ք մեր պատմութեան, մեր անցեալին, մեր գրականութեան, փոխանակ այդ մօտեցումով գալու քու ըսածդ այն էր, որ կ‘ըսէ՝ տեսէ՛ք աշխարհի բոլոր տեսակ-տեսակ գրական ձայներուն մէջ այս մէկն ալ կայ, որ կրնայ բան մը բերել եւ աւելցնել բոլորին վրայ։ Ոչ թէ մենք մեզ գովելու համար, այլ ընդհակառակը՝ գրականութեան համար։
ԹԱԼԻՆ. Այո, որովհետեւ ի վերջոյ գրականութեան համար է եւ եթէ գրականութիւն կը թարգմանես, պիտի ընդունիս որ գրականութիւնը ամեն բանէ վեր է, թէ ոչ ինչո՞ւ թարգմանել։
ԲԱԳԻՆ. Կապելով միւս հարցին՝ ցեղասպանութեանց, ինչ որ այսօր այնքան իմաստէ պարպուած եզրի մը վերածուելու վրայ է, որովհետեւ ամբողջ այսպէս կոչուած «քաղաքակիրթ» աշխարհի աչքին առջեւ պատահածը ուղղակի ցեղասպանութիւն է եւ մենք իբրեւ հայութիւն, որ ատկէ անցած ենք ազգովին, ատկէ վերապրողներն ենք՝ եթէ կարելի է այդպիսի բան, մենք որ ահա 100 տարիէ կը փորձենք աջ ու ձախ աղաղակել յանուն արդարութեան, այսօր հայկական աշխարհին մէջ ո՞վ ծպտուն մը, նուազագոյն ձայնն իսկ կը բարձրացնէ վասն պաղեստինցի ժողովուրդին։ Ուրեմն հոս ալ նոյն բանն է։ Հոս ալ նոյն ձեւով, մենք մեզ, մեզի պատահածը ցոյց տալով հետաքրքրուած ենք միայն փոխանակ ցեղասպանութեանց ընդհանրապէս կասեցման համար աշխատելու։ Կրնայ ըլլալ ըսուի՝ է՜հ մեր ձեռքէն ինչ կու գայ որ …։ Հարցը կեցուածքին կը վերաբերի մանաւանդ մերինին՝ իբրեւ անկէ անցածի, անոր զոհը եղածի, ինչ որ կարեւոր է։
ԹԱԼԻՆ. Գիտէք յատկանշական է որ ոչ մէկ ամպիոն, ոչ մէկ կազմակերպութիւն, ոչ մէկ հայկական ձայն կը լսուի մտաւորական աշխարհէն բացի՝ աս ալ պէտք է ըսել, Թանէր Աքչամէն, որ խելքը գլուխը եւ շատ լաւ յօդուած մը գրեց ըսելով որ ամբողջ genocide studies կոչուող մարզը պէտք է վերանայուի հիմա որ Ղազզայի մէջ այս ամենը կը պատահին, առաւել զանազան խնդրագիրներ՝ petition-ներ ստորագրած են այս գծով, կրնամ վկայել, որովհետեւ ստուգած ու տեսած եմ անունը եւ կը հետեւիմ այս ամենուն։ Ոչ մէկ հայկական հաւաքական ձայն, ոչ մէկ այսպէս կոչուած ցեղասպանութեան հայ մասնագէտ կամ գիտաշխատող։ Անհատներ հոս-հոն ձայն կը հանեն, սակայն այդքան միայն։ Աներեւակայելի է։
ԲԱԳԻՆ. Ամբողջ մարզը կարծես, մերինն ալ մէջը, այսինքն տարիներու աշխատանք մը կարծես մեր աչքին առջեւ կ‘արժեզրկուի, որովհետեւ ինչպէ՞ս կարելի է մէկ կողմէն աղմուկ հանել ու ձայն բարձրացնել եւ միւս կողմէն նոյն բանին առջեւ լռել։ Երկու արժէք երկու կշիռ…
ԹԱԼԻՆ. Ուրեմն այս պատահածէն ետք ինչպէ՞ս կրնաս դուն քու դասական geno-cide/holocaust հասկացողութեամբդ շարունակել։ Քրիսը բան մը ըսաւ անցեալները՝ «երբեք չէի կրնար մտածել որ օր մը պիտի գայ որ holocaust բառը երկու իրողութիւններու պիտի սկսուի յղուիլ՝ մէյ մը հրեաներուն պատահածին, մէյ մըն ալ պաղեստինցիներուն»։
ԲԱԳԻՆ. Շատ շնորհակալ ենք սիրելի Թալին։ Յաջողութիւն կը մաղթենք։
ԹԱԼԻՆ. Նմանապէս շնորհակալ եմ։
Հարցազրոյցը վարեցին՝
Րաֆֆի Աճէմեան, Սոնիա Սանան Քիլէճեան
