Բնորոշել Յակոբ Օշականի Համապատկերը որպէս բանասիրական ձեռնարկ։ Հրամայական մըն է։ Իբրեւ տպաւորապաշտ քննադատութիւն, ան կրնայ տալ «մեծագոյն ստեղծագործութիւն»ը, ու սեւեռել մեր դարու հոգեկան մոյնքը, «քաղակրթութիւնները տարրալուծող եւ իսկապէս բարձրագոյն իմացականութիւններ բնորոշող մտքի կրթանք» է (Ժ, էջ 300)։ Իբրեւ պատմութիւն, կը ձգտի «դէպքերը վերակազմել(ու) ու հոգին վերադարձնել(ու) անոնց ծոցը» (Ժ, էջ 393)։ Իբրեւ վէպ, ան «կը դառնայ ամենէն սըրտառուչ արուեստի գործը», եւ պարտաւոր է այդ ուղղութեամբ շարժելու, որովհետեւ «պատմութիւնը վէպ է» (Ժ, էջ 395)։ Ճիշդ է՝ քննադատները, պատմաբաններն ու բանասէրները, նոյնիսկ երբ կը լրացնեն սակայն իրենց մարզերուն բոլոր պահանջները, երբ կը վերստեղծեն ժամանակաշրջան մը, երբ կը համադրեն ու կը համագրեն անոր մէջ ծաւալած վիճակներն ու գաղափարախօսութիւնները, խնդրոյ առարկայ չեն դարձներ իրենց կրթանքին ծննդաբանութիւնը։ Կ’երկարաձգեն բանասիրական կիրառումը։ Բայց եւ այնպէս՝ «փրկագործական» աշխատանք մը կը տանին երբեմն։ Կամ այդ տպաւորութիւնը կը ձգեն։ Օշականի աչքին՝ արուեստն է, որ կը փրկէ։ Ի՞նչ բանէ կը փրկէ, ի՞նչ արդիւնքի համար կը փրկէ, ի՞նչ ձեւով կը փրկէ, եւ վերջին հաշուով՝ ինչո՞ւ արուեստը պիտի ըլլար փրկողը։ Ինչո՞ւ արուեստը, եւ ո՛չ թէ բանասիրութիւնը։ Ահաւասիկ հարցումները որոնք կը ցցուին մեր առջեւը։ Զանոնք հետապնդել պէտք էր երեք մասնակի քննարկումներով, նիւթ դարձնելով նախ՝ «ժամանակ»ը արուեստի գործին ներսը (ուրեմն նաեւ արուեստի եւ պատմութեան կապակցութիւնը), յետոյ անխուսափելիօրէն՝ «պատմական վէպի»ն նշանակութիւնը համապատկերային ծրագիրին մէջ, վերջապէս՝ «ոճ»ին գրաւած տեղը Օշականի մտքին մէջ։ Այս երեք մասնակի քննարկումները Համապատկերի ծրագրին մէջ եզակի բնոյթ ունեցող, յաջորդաբար՝ Սրւանձտեանցի, Ծերենցի եւ Վարուժանի դէմքերուն նուիրուած մենագրութիւններէն կը մեկնին։ Բայց երեքին ետեւն ալ կանգնած է, բացայայտ կամ գաղտագողի, Կոմիտասի յարացուցական կերպարը։ Պատճա՞ռը։ Այն է, որ խնդրոյ առարկայ է միշտ «գեղագիտացում»ի գործողութիւնը։ Իսկ գեղագիտացումը Օշականի կողմէ առաջին հերթին կը մտածուի որպէս ժողովրդական արտադրութիւններու «լման» գանձին փրկագործումը։ Նաեւ ու նոյն շարժումով, առանց այլեւայլի, որպէս անոր «ազգայնացում»ը։ Իսկ 1914էն մինչեւ 1944, Օշականի համար, գեղագիտացնող ազգայնացումին ախոյեանը Կոմիտասն էր։ Ի՛նքն էր մտապատկերը։ Այդ գիտակից մտապատկերը նկատի ունենալով է, որ երեք քննարկումները կը հասնին անոր ետեւը ծուարած՝ աղէտալի կորուստը փրկելու հրամայականին։ «Կոմիտաս» գեղագիտացումի գործողութեան տրուած անունն իսկ էր1:
Այդ երեք քննարկումներէն առաջինը լոյս տեսաւ Բագինի մէջ (2021, թիւ 2-3)։ Վերնագիր՝ «Ժամանակը»։ Հոս՝ երկրորդն է, որ կը հրամցնենք, ուրեմն այն մէկը՝ որ կը վերաբերի «պատմական վէպ»ին եւ ուշադրութիւնը կը կեդրոնացնէ Ծերենցին նուիրուած մենագրութեան վրայ։
* * *
Իբրեւ վէպ, իբրեւ ժամանակին անհունութիւնը իրագործող գործողութիւն, բանասիրական ձեռնարկը կը դառնայ ամենէն սրտառուչ արուեստի գործը։ Հոս կը զետեղուի, բաւական անսպասելի կերպով, «պատմական վէպ»ի փառաբանումը։ Համապատկերը պատմական վէ՞պ մըն է արդեօք։ Կամ Օշականին երեւակայած «Եկեղեցիի պատմութիւն» որակումով հրամցուելիքը մեր գիտցած պատմական վէ՞պն է արդեօք, օրինակ՝ Ուալթըր Սքոթի անունով նուիրագործուած պատմական վէպին դասական ձե՞ ւը։ Դժուար է հաւատալը։ Անհրաժեշտ է հետեւաբար՝ պահ մը «պատմական վէպ»ին հանդէպ խանդավառութեան պատճառները քննել։
Ահա թէ ինչո՛ւ պատմական վէպը, երբ ազատագրուի թերթօնին ճնշումէն ու ենթարկուի կեանքին գերագոյն կնիքին, կը դառնայ ամենէն սրտառուչ արուեստի գործը։ Ու ասիկա անոր համար, վասնզի պատմականին մէջ տիպար, տռամա, տագնապ, բարքեր, բոլորը կը ներկայանան վաւերականէն պաշտպանուած2։
Ահաւասիկ ուրեմն առաջին պատճառը։ Համապատկերի (բայց նաեւ Օշականի ամբողջ գործին) մէկ ծայրէն միւսը՝ կայ այսպէս վաւերականի յաճախանքը, անոր համատարած նշանները։ Բարդ հարց մըն է այս մէկն ալ, քանի որ Օշական հոս կ’արտայայտէ նախընտրութիւն մը. վէպէն աւելի՛ ու անկէ անդին՝ վաւերականն ու վկայութիւնը։ Բարեբախտաբար՝ Օշական պատմական վէպեր չէ գրած, գոնէ դասական իմաստով։ Թէեւ կարելի է յանկարծ կասկածներ սնուցանել։ Արդեօք այդպէ՞ս պէտք է հասկնալ, իբրեւ պատմական վէպ, Օշականի ամբողջ արտադրութիւնը։ Վաւերականին յառաջացուցած բարդութիւնը յայտնի է այլ տեղ, երբ «Մայրիներու շուքին տակ» խորագրուած հարցազրոյցին մէջ, Օշական կ’ըսէ մօտաւորապէս հետեւեալը, Աղէտի վիպականացումին մասին. ստիպուած եմ վէպ գրելու, քանի որ պայմանները չեն թոյլատրեր որ պատմութիւն գրեմ։ Ճիշդ յայտարարութիւնը կը հնչէ սապէս. «Ստիպուած եմ բաւարարուիլ իմ միջոցներովս։ Ասկէ՝ վէպի հարկադրանքը»։
Օշականի համար, գեղագիտացնող ազգայնացումին ախոյեանը Կոմիտասն էր։ Ի՛նքն էր մտապատկերը։
Նախադասութիւնը ըսուած է ըստ երեւոյթին որպէս պատասխան Բենիամին Թաշեանին կողմէ դրուած «Պատմութի՞ւն թէ վէպ» հարցումին3։ Անյաղթահարելի դժուարութիւն մը կը յարուցանէ այս տողը, վասնզի Աղէտը հաւանաբար միակ դէպքն է, որ չի «վաւերագրուիր», եւ Օշական շատ լաւ գիտէ այդպէս ըլլալը։ Իր բոլոր յայտարարութիւնները Մնացորդացի երրորդ բաժնին ծրագրուած ու չիրագործուած ըլլալուն մասին գլխապտոյտ պատճառող երթուդարձ մը կը կազմակերպեն «վիպագրութեան» եւ «վաւերագիր»ին միջեւ։ Չեմ ուզեր հոս առ այժմ՝ այդ բազմոլորտ բարդութեան բաւիղներուն մէջ մտնել։ Ինչ որ ստոյգ է՝ այն է, որ Համապատկերի մենագրութիւնները հեղինակին կողմէ նկատուած են որպէս «վկայութիւններ»4, այսինքն առաջին ակնարկով՝ «վաւերագրութիւն»։ Աւելին՝ «Համապատկերը … [ինքնին] վկայութիւն մըն է» (Ա, էջ 21)։ Պէտք չէ մոռնալ նաեւ, որ Համապատկերի Ժ. հատորը «Վկայութիւն» ենթախորագիրը կը կրէ։ Այդ վկայութիւնը կը գրուի վերջին սերունդին, այսինքն՝ Փարիզի «Մենք»ի սերունդին դէմ, որովհետեւ այդ սերունդը «ուրացաւ իր երեք երէց սերունդներուն ժառանգութիւնը» (անդ)։ Կը գրուի ուրեմն ուրացումի մը հակազդելու, զայն սրբագրելու նպատակով։ Վկայութիւնը հասկցուած է մինչեւ իսկ շատ անձնական եւ շատ թանձրացեալ իմաստով։ Ո՞վ պիտի կատարէ «մեր սերունդին հոգեյատակէն վերբերումներ», անոնց տալով համակարգուած հանգամանք։ Ո՛չ Չոպանեան, ո՛չ Թէքէեան, ո՛չ ալ Լեւոն Շանթ, տարբեր պատճառներով։ «Յամառ, արի, տաքէն ու պաղէն չազդուող, ու քիչ շատ շարժումէն անձնապէս մաս առնող գեղացի մը պէտք էր այդ խաչակրութեան համար։ Այդ տխուր պատիւը կը ներեմ ինծի։ Իմ սերունդիս բոլոր անձնաւորութիւնները մօտէն ճանչցած եմ …»
(Ա, էջ 22)։ Վկայութիւնը վաւերականութեան գրաւական մըն է անշուշտ որոշ չափով։ Համապատկերի չափանիշներէն մէկն է դերակատարներու վաւերական տարողութիւնը։ «Մեր գնահատումները, դատաստանները գրական գործերու շուրջ միշտ կը մնան վերաքննելի, փոփոխելի, նոյնիսկ հիմնովին մերժելի։ Բայց գրողներէն մեր անձնական տպաւորութիւնները ունին վաւերագրական արժէք» (անդ)։
Աղէտը հաւանաբար միակ դէպքն է, որ չի «վաւերագրուիր»
Արդեօք «վաւերական»ը եւ «վաւերագրական»ը կը զուգադիպի՞ն, կը յարմարի՞ն իրարու։ Պատմական վէպը ամէն պարագայի՝ վկայութեամբ եւ վաւերագրական տուեալներով չի սնանիր։ Ինչո՞վ կ’ապրի այն ատեն եւ ի՞նչ է պատմական վէպ ըսուածը։ Հարցումը ունի երկու՝ իրարմէ շատ տարբեր երեսակներ. ա) ի՞նչ է տարբերութիւնը պատմութեան եւ պատմական վէպին, բ) ի՞նչ բան «պատմական» կը դարձնէ պատմական վէպը։ Երկու երեսակներուն ալ կ’անդրադառնայ Յակոբ Օշական Համապատկերի չորրորդ հատորին մէջ, Ծերենցին նուիրուած մենագրութեամբ, որ հաւանաբար ամենէն համոզիչ մենագրութիւններէն մէկն է ամբողջ գործին մէջ, քանի որ շատ մօտիկը կը մնայ իր նիւթին ու սահմանափակ էջերու վրայ՝ Մուտքին դրուած ծրագիրին պահանջները կը լրացնէ, ճշգրտօրէն նկարագրելով մտայնութիւններու եւ գաղափարախօսութիւններու շրջափոխութիւնը, գրականութենէն իր արձագանգով ու արձանագրութեամբ։ Ծերենցը արեւմտահայ գրականութեան մէջ պատմական վէպի միակ արժանաւոր ներկայացուցիչն է, կարծեմ5։ Իբրեւ վիպագիր հետաքրքրական է նաեւ ինքը պարագայական առումով, քանի որ առաջին վէպը՝ Թորոս Լեւոնի (Կիլիկիոյ ԺԲ. դարէն առնուած), որ լոյս պիտի տեսնէր 1878ին, գրուած է Կիպրոս, ուր աքսորուած էր հեղինակը։ Օշական չի փախցներ անշուշտ զուգահեռականին առիթը.
Ով որ Կիպրոս եղած է, մռայլ, ահաւոր մղձաւանջի մը պէս իր աքսորավայրը հանդուրժելու համար ուրիշ բան չունի եթէ ոչ ինքզինքը սպաննելը… թուղթի վրայ, եթէ երբեք գրիչ մը ունի ձեռքին մէջը։ Այդ կղզին այդ օրերուն Տանթէական տարագրութեան վայր մըն էր։ Այդ թուականէն կէս դար յետոյ, Օշական հոն երկնեց իր վէպերը, որոնք չեն պատկանիր դարձեալ որեւէ ժամանակի, եւ կը խորհիմ թէ նոյն հոգեբանութիւնն է որ այդ գիւղացին ալ մղած է ինքզինքը սպաննելու, քանի որ ձեռքին գրիչ մը ունէր6։
Յիշեցումը պատահական չէ, ո՛չ ալ վիճակներուն նոյնացումը իրարու։ Ինչպէս ըսի, խնդրայարոյց հանգամանք ունի Օշականի ամբողջական ծրագրին (Մնացորդաց եւ Համապատկեր) կապակցութիւնը պատմական վէպին հետ, հետեւաբար՝ Ծերենցին հետ, որքան ալ զարմանալի եւ անսպասելի թուի երեւոյթը։
Պատմական վէպը ամէն պարագայի՝ վկայութեամբ եւ վաւերագրական տուեալներով չի սնանիր։
Գաղտնիք չէ այն իրողութիւնը, որ պատմական վէպին վրայ կը ծանրանայ շատ ուժեղ որոշադրումը ԺԹ. դարու կէսերուն Եւրոպայի մէջ տիրապետող վիպապաշտութեան։ Օշականին տուած օրինակներն են՝ Ուալթըր Սքոթ, Վիքթոր Հիւկօ, Քոլըրիճ։ Ճիշդ է, որ այդ շրջանին՝ «նոր կը սկսի պատմութեան զգայարանքը այնպէս ինչպէս որ է անիկա այսօր մեզի համար» (Դ, էջ 459)։ Մնաց որ այդ գրողներուն մօտ իսկ՝ «չյաջողուած երջանկութիւն» մըն է պատմական վէպը։ Ծերենցը զերծ չի մնար բնականաբար այդ ռոմանթիք որոշադրումէն, քանի որ ամբողջապէս՝ «մխիթարեան ազգայնականութեան եւ պատմական զգայարանքին» (Դ, էջ 473) ազդեցութեան ենթակայ է։ Հոս է, որ Օշական կ’արձանագրէ տիրող մտայնութեան փոփոխութիւնը, քանի որ ատկէ ետք է որ ասպարէզ կու գայ «մեր քաղաքական ազգայնականութ[իւնը], չըսելու համար յեղափոխական գաղափարագրութ[իւնը]» (անդ), այսինքն՝ «մեր ժողովուրդի նոր մշակուած մարտական ազգայնականութ[իւնը]» (Դ, էջ 474)։ Այս վերջինը չէ տուած պատմական վէպ, բառին բուն իմաստով։ Պատմական վէպին յղացումն իսկ ուժով տուրք մը կը վճարէ հետեւաբար վիպապաշտութեան։ Ինչ որ չ’արգիլեր սակայն, որ Օշական պատմական վէպ մշակողէն ունենայ շատ որոշակի սպասումներ։ Այս սպասումները կարելի է ամփոփել քանի մը կէտերու շուրջ։ ա) Լրացնել այն պակասը զոր ձգած են հայ պատմիչները, որոնց շարքը «գրեթէ կ’անգիտանայ հայ ժողովուրդը, զբաղած ըլլալով իշխաններով, եկեղեցականներով» (Դ, էջ 463)։ Պատմական վէպին առաջին յատկանիշը եթէ գործողութիւնը փոխադրել է անցեալին մէջ, բնական է օշականեան դիտանկիւնէն՝ որ անկէ սպասուի անցեալի արժանաւոր պատկերացումը։ Այս պահանջը եւ այս պակասին մատնանշումը յաճախ կը կրկնուին Օշականի մօտ7։ Պատմական ոգեկոչումը կատարուած է գրեթէ միշտ իբրեւ պարտք ու հարկադրանք։ բ) «Պատմական հարազատութիւնը չեղծանել» (Դ, էջ 461), հետեւաբար՝ մնալ հաւատարիմ վկայութիւններուն եւ վաւերագրերուն, որոնք պատմութիւնը դէպի մեզ բերող արձանագրութիւններն են։ գ) Առաջին այս երկու սպասումները կը վերաբերին սակայն նոյնքան պատմութեան, որքան՝ պատմական վէպին։
Պատմական վէպին առաջին յատկանիշը եթէ գործողութիւնը փոխադրելէ անցեալին մէջ, բնական է օշականեան դիտանկիւնէն՝ որ անկէ սպասուի անցեալի արժանաւոր պատկերացու
մը։
Ճիշդ է, որ Օշական պիտի ըսէր՝ «պատմութիւնը վէպ է», բայց հոս կը կարդանք փոխադարձ հաստատումը. «Բայց չմոռնալ որ վէպը պատմութիւն չէ» (անդ)։ Ո՞ւր է ուրեմն տարբերութիւնը։ Ահաւասիկ. «Վէպը մեզի կու տայ ազատութիւններ, արձակութիւններ, […] մեր տիպարները ենթարկելով այն կարգի խորացումներու, ընդլայնումներու, խոշորացումներու, որոնք մեզի ներէին իրենց մէջէն խորհըրդանիշ տախտակներ, մտապատկերներ թելադրել …» (անդ)։ Այս նախադասութիւնը երկու բան կ’ըսէ։ Տարազումի կը բերէ այն՝ ինչ որ Օշական կը սպասէ ընդհանրապէս վէպէն, հոս երեք բառով ըսուած՝ խորացում, ընդլայնում, խոշորացում։ Երկրորդ՝ կ’ըսէ բան մը որ պատմական վէպին յատուկ է. նշուած խորացումը պէտք է «խորհրդանիշ տախտակներ, մտապատկերներ» թելադրէ։
Պիտի կենամ նախ՝ առաջին կէտին վրայ։ Օշական նոյն բառերով գրեթէ կ’արտայայտէր ինքն իրմէ սպասածը, երբ 1931ին՝ կը խօսէր Մնացորդացի մասին։ Ո՞ւր եւ ինչպէ՞ս կը կատարուի այդ խորացումը, այդ «խորաչափում»ը։ Բնականաբար՝ «տիպարներ»ուն մէջ, անոնց կերտումով։ Արդէն «ո՞վ չի գիտեր որ դժուարագոյն հարցը գրելու ասպարէզին մէջ՝ մարդեր կերտելու… աստուածային շնորհն է» (Դ, էջ 463)։ Ժ. հատորին մէջ, երբ Օրմանեանի Ազգապատումի դրուագումին՝ Օշական կը հակադրէ նոյն Եկեղեցւոյ պատմութիւնը, բայց գրուած իբրեւ պատմական վէպ, կ’ըսէ որ ան պիտի ըլլար արուեստի գործերուն գերագոյնը, «բայց միայն ու միայն անձնաւորութեանց կերտումին գնով» (Ժ, էջ 395)։ Պատմական վէպին յատկանիշը, այն մէկը որ զայն էապէս եւ անդարձ կերպով կը զատորոշէ պատմագրութենէն՝ տիպարներու ստեղծումն է ուրեմն, անոնց ընկերային ու հոգեբանական գիծերը թափանցող, երեւան բերող աշխատանքը, յատուկ խորացումի եւ խորաչափումի գինով։ Տիպարակերտումի այս աշխատանքին շուրջ կարելի է կրկնել ամբողջ օշականեան տեսութիւնը վիպական թեքնինի մասին, մասնաւորաբար ինչ որ կը վերաբերի «խորաչափման» մեթոտին, յետոյ՝ «կացութիւններ»ու, « տեսարաններ»ու եւ «վիճակներ»ու տարբերակումին։ Ահա՛ քանի մը մէջբերումներ այդ ուղղութեամբ, բոլորն ալ վերցուած «Մայրիներու շուքին տակ» հարցազրոյցէն, առանց յաւելեալ վերլուծումի, միմիայն մէկէն միւսը արձագանգները լսելի դարձնելու համար8.
Պատմական վէպին յատկանիշը, այն մէկը որ զայն էապէս եւ անդարձ կերպով կը զատորոշէ պատմագրութենէն՝ տիպարներու ստեղծումն է ուրեմն, անոնց ընկերային ու հոգեբանական գիծերը թափանցող, երեւան բերող աշխատանքը, յատուկ խորացումի եւ խորաչափումի գինով։
«[Յատակագիծը] կեանքի հոսանք մըն է ինծի համար։ Էջերը այդ հոսանքը նուաճելու լաստեր են։ Գործը հոսանքներու իրերակցում մըն է, իւրաքանչիւր ագոյցի տեսարանն է միայն որ կը փոխուի… յաջորդական խորաչափումները անհրաժեշտ են յատակին հասնելու համար» (Մշտ, էջ 22-23)։
«Ամէն վայրկեան մէկ բարձունքէն միւս անդունդին համար պատրաստուած խորաչափման մեթոտ մը,—ահա ինծի համար իմաստը նոր վէպին» (Մշտ, էջ 18)։
«Վիպասանները՝ իրենց վերլուծումին մէջ այդ վիճակներուն ցուցադրութիւնը կատարած ատեն՝ ժողովուրդի մը իմացական գանձարանը շահագործած կ’ըլլան» (Մշտ, էջ 18)։
«Այս ընդարձակութեան եւ այս միակերպութեան դիմաց, իմ ջանքս պիտի ըլլայ փոխադրել շահեկանութիւնը դէպի վիճակները։ Շատ խորացած վայրկեաններ, որոնք սեւեռուին շատ մը ճամբաներով միանգամայն» (Մշտ, էջ 20)։
Այս մէջբերումները բաւական են, նոյնիսկ առանց պարզաբանումի, կազմելու համար մեթոտին ուրուագիծը։ Բոլորը վերցուցի նոյն հարցազրոյցէն, որովհետեւ Բենիամին Թաշեանի հետ այդ զրոյցը գրեթէ միակ տեղն է, ուր Օշական կը խօսի այսքան հանգիստօրէն վիպական թեքնիքի հարցերուն մասին, կը բացատրէ թէ ինչպէ՛ս կառուցուած են վէպերը, եւ թէ ի՛նչ եղած է իր հետապնդումին առարկան։ Բայց ինչ որ ալ ըլլայ մեթոտը, վիպական գործողութեան գլխաւոր յատկանիշը կը գտնուի մարդեր կերտելու արարքին մէջ։ Այդ կերտումը կ’ենթադրէ հոգեբանական հարազատութիւն մը, որ անիմաստ պիտի ըլլար եթէ չունենար իբրեւ ապաւէն ու շրջածիր՝ տիպարին աշխարհը կազմող ընկերութեան եւ բարքերուն հարազատութիւնը։ Օշական կը գրէ. «իմ իրաւունքս է վէպ մը իր ուսերուն վրայ կրող մարդէն հոգեբանական հարազատութիւն միշտ պահանջել» (Դ, էջ 462)։ Մնացեալը ենթադրուած է ասոր ետին։ Չկայ տիպարի կերտում առանց զայն շրջապատող, զայն կրող աշխարհի կերտումին, միաժամանակ կատարուած։ Այդ պատճառով իսկ՝ երբ վիպագիրը հարազատ տիպարներու կերպարներ կը կերտէ, անոնք պիտի ըլլան պարտադրաբար եւ բնական ընթացքով, իրերու բերմամբ՝ իրաւ, ապրող կամ ապրած։ Վերը մասամբ միայն յիշուած խօսքերը այդ կ’ըսեն ի միջի այլոց. «ո՞վ չի գիտեր, որ դժուարագոյն հարցը գրելու ասպարէզին մէջ՝ մարդեր կերտելու, բայց իրաւ, վաւերագրական մարդեր կերտելու շնորհն է»։ «Վաւերագրական» բառը հոս կու գայ Օշականի գրչին տակ կամ բերնին մէջ (տողերը թելադրուած են) վիպական գործունէութեան եւ նոյնիսկ ատկէ անդին՝ գրական գործունէութեան բուն յատկանիշը տալու համար։ Տիպարա կերտումը արուեստի կորիզն է։ Ատով է, որ արուեստը կը զատորոշուի պատմութենէն ու կը հակադրուի անոր. «Ո՞վ չի կրնար գրել պատմութիւն…։ Հարցը կը փոխուի սակայն, երբ պատմութիւնը կը վերածենք արուեստի» (Դ, էջ 469)։ Ծերենցէն կը պահանջուի հոս բան մը, պատմութենէն դէպի արուեստ անցք մը, որ այդ «գրեթէ շատ քիչ գրագէտ» (Դ, էջ 460) մարդը չէ կրցած տալ կամ կատարել։ Երբ կը «տիպարակերտէ», վիպագիրը կը «վաւերագրէ» նաեւ։ Պատմական վէպը, այսպէս հասկցուած, արուեստներուն կատարելագործումն է նաեւ, իր մէջ կը պարունակէ արուեստին բոլոր տուեալները։
Խորքին մէջ ուրեմն՝ ո՛չ մէկ տարբերութիւն կը դնէ Օշական իր պահանջները դիմաւորող պատմական վէպին ու անվերադիր վէպին միջեւ։ Հոս եւ հոն՝ անհրաժեշտ է նոյն աստուածային շնորհը եւ «այս իրողութիւնը եղերապէս ճիշդ ու շատ աւելի ծանր հետեւանքներով այն յօրինումներուն համար՝ որոնք սանկ ինը տասը դար հեռուներէն պարտաւոր են գալ մեր օրերուն»
… վիպական գործողութեան գլխաւոր յատկանիշը կը գտնուի մարդեր կերտելու արարքին մէջ։ Այդ կերտումը կ’ենթադրէ հոգեբանական հարազատութիւն մը, որ անիմաստ պիտի ըլլար եթէ չունենար իբրեւ ապաւէն ու շրջածիր՝ տիպարին աշխարհը կազմող ընկերութեան եւ բարքերուն հարազատութիւնը։
Այդ ծայրագոյն վիճակին մէջ, պատմական վէպը անհրաժեշտ է որպէս պատմու բայց ան կա րե լի է որ պէս վէպ։(Դ, էջ 463)։ Այդքան դարեր առաջ ապրած մարդոց տռամներն ալ, եթէ տրուին հարազատութեամբ, եթէ մտածուին իբրեւ «վաւերական տռամներ…, մեր օրերուն ալ կը պահեն իրենց ամբողջ ուժգնութիւնը» (անդ)։ Այսպէս պատասխանեցինք ներկայ պարբերութեան սկիզբը դրուած երկու հարցումներուն։ Առաջին հարցումն էր. ի՞նչ է տարբերութիւնը պատմութեան եւ պատմական վէպին, պատմութեան եւ արուեստին միջեւ։ Պատասխան՝ տարբերութիւնը կը կայանայ տիպարակերտումին մէջ։ Երկրորդ հարցումը. ի՞նչ բան «պատմական» կը դարձնէ պատմական վէպը, զայն կը տարբերէ ուրեմն անվերադիր վէպէն։ Պատասխան՝ գրեթէ ոչի՛նչ։ Պարզապէս վիպագիրին ա՛լ աւելի «ահաւոր ուժ [պէտք է]… թօթափելու համար ժամանակի փոշին» (անդ)։ Գրեթէ ոչի՛նչ, բացի անկէ որ վաւերաթուղթի ու նոյնիսկ՝ պատմագրութեան միջամտութիւնը, միջարկումը, անհրաժեշտ են, որպէսզի կարելի ըլլայ վաւերագրական մարդոց տիպարակերտումը։ Բայց Օշականեան վէպին վաւերագրական տիպարներն ալ, կերտուելու համար, պէտք ունէին իրականին մէջ՝ միջարկումի մը։ Այս պարագային սակայն՝ միջարկումը չ’անցնիր պատմագրութենէն, վաւերագրերէն ու փաստաթուղթերէն, այսինքն՝ արխիւային հանքէ մը, կ’անցնի անձնական ծանօթութենէն ու բանաւոր պատմութենէն։ Հսկայ տարբերութիւն մը կայ անշուշտ երկուքին միջեւ, եւ հոս է՝ միջարկումի բնոյթին մէջ, որ կը գտնուի դժուարութեան հանգոյցը։ Տարբերութիւնն է արխիւին ու վկայութեան միջեւ։ Հարցը այն չէ՛, թէ մէկը գրաւոր է ու հեռաւոր, ժամանակի փոշիներուն մէջ թաղուած, իսկ միւսը՝ բանաւոր ու մօտիկ, անձնական փորձառութեան հետեւանք։ Վկայութիւնն ալ կրնայ ի վերջոյ արխիւ դառնալ այն պահուն իսկ՝ երբ արտասանուի։
Ուրիշ բան չեն դարձած վերապրողներու վկայութիւնները Ի. դարուն։ Միայն արխիւ։ Իրենց ճակատագիրն էր։ Օշական ինք՝ վկայութիւնը կ’ուզէ փրկել արխիւացումէն։ Արագ ձեւով ըսուած հիմա եւ կանխելով ինչ որ պիտի գայ աւելի ուշ միայն. երբ Աղէտը կը մտնէ կրկէս, տիպարակերտումի հնարաւորութիւնն իսկ չի մնար, վէպը կը դառնայ անկարելի, վիպական ուժը՝ անբաւարար։ Արխիւը կը տիրապետէ։ Ուրկէ՝ անել վիճակ մը, խելագարութեան մատնող կացութիւն մը։ Վիպագիրը ստիպողութեան տակն է վէպէն հրաժարելու, արխիւի տիրապետութեան յանձնուելու։ այդ ծայրագոյ վիճակին մէջ, պատմական վէպը անհրաժեշտ է որպէս պատմութիւն, բայց անկարելի է որպէս վէպ:
ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇ ՏԱԽՏԱԿՆԵՐ
Վերջին ըսուածները հաստատող փաստարկումին մէկ մասը բերելէ առաջ, պէտք է անդրադառնանք հիմա աւելի կարճ ձեւով «Վէպը մեզի կու տայ ազատութիւններ, արձակութիւններ, […] մեր տիպարները ենթարկելով այն կարգի խորացումներու, […] որոնք մեզի ներէին իրենց մէջէն խորհրդանիշ տախտակներ, մտապատկերներ թելադրել …» նախադասութեան երկրորդ եզրին, զոր մէկ քով ձգեցինք վերը։ Տիպարակերտումը ի հարկէ՝ ուրիշ երես մը ունի, որուն խօսքը չեղաւ մինչեւ հիմա, Օշականի բառով՝ իր «խորհրդանշական տարողութիւն»ը (Դ, էջ 461), հոս՝ «խորհրդանիշ տախտակներ» թելադրելու կարողութիւնը։ Պատմական վէպին տիպարն ալ արժէք մը ունի, ո՛չ միայն ինքն իր մէջ, այլեւ աշխարհ մը բանալու, աշխարհ մը խորհրդանշելու իր պաշտօնով։ Նորութիւն մը չկայ հոս նախորդ պարբերութիւններուն մէջ ըսուածին համեմատութեամբ, եթէ բացառենք այն չնչին նկատողութիւնը, որ պատմական վէպին գործողութիւնը կը կայանայ «վաւերական» տիպարի մը խորհրդանշական տարողութիւն տալուն մէջ։
Վկայութիւնն ալ կրնայ ի վերջոյ արխիւ դառնալ այն պահուն իսկ՝ երբ արտասանուի։ Ուրիշ բան չեն դարձած վերապրողներու վկայութիւնները Ի. դարուն։
Այդ գործողութիւնը վէպին կախարդական «ալքիմիա»ն է (անդ)։ Ո՞ւր է սակայն դժուարութիւնը, խուլթելադրանքին «տառապեցնող» կող մը։ Օշական կ’արտայայտէ զայն օրինակով մը։ Ծերենցի Երկունք Թ. դարու վէպի հերոսին վրայէն կը բա ցատրէ խորհրդանշականացման յարակարծիքը։ Այդ հերոսը «գիւղացի լեռնական» մըն է, որ չունի հետեւաբար ըստ ինքեան՝ խորհրդանշական գիծեր կրելու ո՛չ մէկ նախատուեալ, «թէեւ հեղինակը զայն… կը դնէ նախարարական տոհմի մը ապարանքէն ներս»9։ Ամբողջ հատուածը կ’ենթադրէ, որ հերոսի մը խորհրդանշական տարողութիւն տալը շատ աւելի դիւրին ու մեկին պիտի ըլլար, եթէ այդ հերոսը նախարարական տոհմի մը պատկանէր, որ թարգմանի՝ եթէ ունենար այդ խորհըրդանշական տարողութիւնը ի բնէ։ Խորհրդանշականին կարելի է հասնիլ ուրեմն երկու ձեւով։ Կա՛մ վիպական աշխատանքին վստահելով զայն (եւ այդ պարագային՝ տիպարակերտումին էական մէկ բաժինն է այդ գործողութիւնը)։ Կա՛մ ալ օգ տուելով եղածէն։ Երկրորդ կեցուածքը դասական իմաստով հասկցուած պատմական վէպինն է։ Յայտնի է, որ Մնացորդացի ծրագիրը, իր չգրուած միաւորի սեմին կանգնած, Աղէտին մօտենալու պահուն, անցք կ’ենթադրէր ու կը պահանջէր վիպական մէկ եղանակէն միւսը, խորհրդանշականացումի մէկ եղանակէն միւսը։
Բայց ի՞նչ կը նշանակէ «օգտուիլ եղածէն»։ Վաւերական տիպար մը ինչպէ՞ս կրնայ խորհրդանշական տարողութիւն ունենալ «ի բնէ»։ Ձեւերէն մէկը պիտի ըլլար անոր «խօսուած» ըլլալը, ժողովրդական խօսքին ու երեւակայութեան առարկան ըլլալը։ Ասոր լաւագոյն օրինակները նորէն ալ՝ գրողներու կերպարներն են։ Ի՜նչ գեղեցիկ պատմական վէպ մը կարելի պիտի ըլլար գրել Նարեկացիի մասին։ Օշականի թելադրանքն է այդ մէկը, հոն ուր տպաւորապաշտ քննադատութեան իբրեւ նմոյշ կու տայ Նարեկացիին մասին իր գրածը, նոյն Համապատկերի Ժ. հատորին մէջ։ Հատուածը կը վերջանայ այս մտորումով. «Վէ՞պ, ուրեմն, քննադատութիւնը։ Ի՞նչ գիտնամ։ Ի՞նչ է վէպը, եթէ ոչ կեանքը։
Պատմական վէպին տիպարն ալ արժէք մը ունի, ո՛չ միայն ինքն իր մէջ, այլեւ աշխարհ մը բանալու, աշխարհ մը խորհրդանշելու իր պաշտօնով։
Ու ի՞նչ է քննադատութիւնը, եթէ անիկա մեր մէջ անկարող կը մնայ տպաւորութիւնները յուզելու իր աւագ, բացառիկ դերէն» (Ժ, էջ 323-324)։ Ժողովրդական յիշողութիւնը Նարեկացիի մասին երբ կազմած է իր կարծիքը, զայն դարձնելով երեւակայութեան հերոս եւ պաշտամունքի առարկայ, չէ հանած այդ կարծիքը անոր գրութիւններէն անշուշտ, այլ գրեթէ ինքն իրմէ, մեկնելով սաղմնային վիճակի մէջ եղող գրական թելադրանքներէ։ Այս իմաստով՝ գրողները կը մնան իրենց աշխարհին ու ժամանակին լաւագոյն խորհրդանիշները, եթէ ժողովրդական երեւակայութիւնը տանջուած է անոնցմով։ Յստակ է, որ Կոմիտասի մասին վէպ մը պիտի ըլլար պատմական վէպ, մինչդեռ Սուրէն Պարթեւեանի մասին վէպ մը (Օշականի Սահակ Պարգեւեանը) կը մնայ գրողի մը քմահաճոյքէն բխած յօրինում։ Այս օրինակները նաեւ ցոյց կու տան, թէ ինչո՛ւ «պատմական վէպ»ի գաղափարին եւ գործադրումի ձեւերուն շուրջ այս խորհրդածութիւնները այդքան կարեւոր են։ Պիտի որոշեն Համապատկերի նշանակութիւնը, նոյնիսկ՝ ծրագիրը, գրողները արժեւորելու, եւ արժեւորելու համար՝ վիպականացնելու, անոր քաղաքականութիւնը։
Բայց ուրիշ ձեւ մըն ալ կայ «ի բնէ» խորհրդանշական տարողութիւն ունենալու. ընկերային նուիրապետութեան մը կամ համակարգի մը մէջ տեսանելի դիրք (անուն, պաշտօն) ունենալն է։ Չկա՛յ ընկերութիւն մը, որ չունենայ այս ձեւով խորհրդանշականացման իր ներքին միջոցները։ Ընկերային եզրը կը հաւասարի ի վերջոյ՝ խորհրդանշական կապերուն, ներկայի տարածութիւնը ստեղծող, անցեալին խորութիւնը ներշնչող։ Խորհրդանշականը այս պարագային՝ այն է, որ կը համակարգայնացնէ ընկերութիւն մը, կը ստեղծէ անոր մէջ կանոն մը, կը մտցնէ տիրապետական կարգեր, նուիրապետութիւն, կամ այն՝ որ կ’ապահովէ յիշողութիւն մը, կը բանայ անցեալին հետ յարաբերութիւն մը։ Ժողովրդական խօսքին թէ հասարակական համակարգին մէջ ուրեմն՝ պատմական կերպարի մը «հէքիաթ»էն կամ «պաշտօն»էն կը բխի այսպէս խորհրդանշական տարողութիւնը։ Ահաւասիկ պատմական վէպի մը հերոսը դառնալու երկու պայմանները՝ պաշտօն կամ հէքիաթ, որոնք զիրար կը լրացնեն առանց հակասելու10։ Պատահականութիւն չէ՛, որ Օշական իր Համապատկերը մօտը դնէ պատմական վէպին, ճիշդ այն բաժնին մէջ, ուր իր իսկ «հէքիաթ»ը կը բեմադրուի, կ’ուզեմ ըսել Ժ. հատորի այն երկար հատուածին մէջ՝ ուր իր հէքիաթը այցելութեան կու գայ իրեն։ Հէքիաթէն կ’օգտուի Օշական, կը խօսեցնէ զայն։ Հէքիաթին բեմադրութիւնը բարդ երեւոյթ մըն է, որովհետեւ վաւերականին երկու տեսակները կը միախառնէ, իբրեւ վկայութիւն եւ իբրեւ վէպ։ Հոս է, որ իրապէս կը հանգուցուին «Համապատկեր»ի մը ծրագիրը եւ պատմական վէպի գաղափարը։ Օշական ի՛նքը այդ տեղ կը մտածէ ու կը բեմադրէ ինքզինք որպէս վէպի մը դերակատարը եւ միեւնոյն ժամանակ՝ մահէն վերադարձող վկան։ Աւելի ուշ՝ այդ բարդութեան ծալքերը պիտի բանամ հանգամանօրէն։ Այս մէկը՝ «հէքիաթ»ին ընձեռած խորհրդանշականութեան մասին էր։ Անշուշտ՝ «պաշտօն»ին ընձեռածը աւելի սովորական երեւոյթ է։
Մինչեւ վերջերս11, եւ ամէն պարագային՝ մինչեւ Յակոբ Օշականի ժամանակաշրջանը, պատմագրութիւնը ուրիշ բան չէր, եթէ ոչ ընկերութիւնները (հասարակութիւնները) կազմող, լարող, զսպանակող, այս «բնական» խորհրդանշականութեան շահագործումը կամ ընդհանրացումը։ Ըսածս ճիշդ է մինչեւ իսկ ԺԹ. դարուն Միշըլէի, Լամարթինի, Քինէի անուններով տիրակալութեան հասած վիպապաշտ պատմագրութեան պարագային12, որուն մէջ յանկարծ տեղ կը գրաւէ ժողովուրդ կոչուածը, իբրեւ տիպար կամ կերպար։ Ժողովուրդը այդ հեղինակներուն մօտ՝ մարմնացած վերացականութիւն մըն է, որ կը կանգնի իշխանութիւններուն ու կրօնքին ստեղծած, երաշխաւորած նուիրապետութեան կողքին, կամ ուղղակի անոր դէմ։ Այդ իմաստով՝ վիպապաշտ պատմագրութեան ազդեցութիւնը կ’երթայ մինչեւ Լեւոն Շանթի «Շղթայուածը» թատերախաղը, ուր ժողովուրդը ընկերային նուիրապետութեան դէմ կը կանգնի, բայց վերջին հաշուով՝ կը կրկնէ անկէ թելադրուած խոր-հրդանշական համակարգը։ Պատմական վէպը եւ պատմական բնանիւթով ներկայացուող թատրոնը երկուքն ալ՝ իրենց ժամանակի պատմագրութեան ձեւերուն կը հետեւին։ Միշըլէի պատմագրութիւնը պատմական բոլոր վէպերը կ’արժէ, ու աւելիով։ Պէտք է անգամ մը եւս նշմարել այս համագիրին մէջ, որ պատմական վէպը լիովին ծնունդն է վիպապաշտ շրջանին ու վիպապաշտ շարժումին։ 1814ին լոյս տեսած է Ուալթըր Սքոթի Waverleyն, որուն հետեւած են Անգլիոյ եւ Սկովտիոյ անցեալը պատկերացնող այլ վէպեր նոյն հեղինակէն, ամենածանօթը ըլլալով Ivanhoeն։ Ֆրանսայի մէջ նոյն ժանրի սկզբնաւորութեան կապուած է Ալֆրետ տը Վինյիի անունը, իր «Cinq Mars» հռչակաւոր վէպով (1826), որմէ քանի մը տարի ետք միայն Վիքթոր Հիւկոն կը հրատարակէր իր «Notre-Dame de Paris»ն (1831)։ Գերմանալեզու աշխարհէն ներս, առաջին պատմավէպին հեղինակը կը նկատուի Աքիմֆոն Առնիմ, իր «Die Kronenwächter» վէպով (1817)։ Ըստ երեւոյթին՝ թանձրացեալ անցեալի մը գիտակցութիւնը պէտք է ծնէր նախ, պատմութեան մէջ ծաւալող ուժերուգաղափարը, ինչպէս նաեւ անցեալի իտէալականացման գործողութիւնը, որպէսզի կարելի դառնար պատմավէպը:
… մինչեւ Յակոբ Օշականի ժամանակաշրջանը, պատմագրութիւնը ուրիշ բան չէր, եթէ ոչ ընկերութիւնները (հասարակութիւնները) կազմող, լարող, զսպանակող, այս «բնական» խորհրդանշականութեան շահագործումը կամ ընդհանրացումը։
Ամփոփելով կարելի է ըսել, որ վիպապաշտ պատմագրութիւնը եւ անոր հետքերուն վրայ՝ պատմական վէպին ծանօթ այս տարբերակը տիպար կը դարձնեն այն մարդերը, որոնք արդէն իսկ խորհրդանշական տեղ մը կը գրաւեն տուեալ ընկերութեան մէջ կամ որոնք «ժողովուրդ»ը կը մարմնացնեն ու կը ներկայացնեն, վիպապաշտ տարբերակով, կամ ալ պատմութեան մէջ արտայայտութեան եկած իրերամարտ ուժեր կը «խորհրդանշեն»։ Բոլոր պարագաներուն ալ՝ տիպարայնացումը կ’օգտուի տիրող խորհրդանշական կարգէն կամ խաղին մէջ կը մտցնէ պատմական հոսանքներու ուղղութիւնը եւ հակամարտութիւնը մարմնացնող կերպարներ։
Հասկնալի է սակայն, որ Օշականի սպասածը «պատմական վէպ» անունով ուրիշ բան ըլլայ։ Ուրի՛շ հետեւաբար՝ «խորհրդանիշ տախտակներ»ը։ Ո՛չ մէկ հանգիտութիւն այլեւս վիպապաշտ յղացքին հետ։ «Լեռնական գիւղացի»ի մը տիպարայնացումը իսկական եւ նշանակալից յարակարծիք մըն է, որ Ծերենցի վէպը պիտի հասցնէր բարձրագոյն արուեստի մակարդակին, պայմանաւ որ կրկնութիւնը չըլլար վիպապաշտ պատմագրութեան թելադրանքներուն ու հերոսականացումի ձեւերուն։ Ո՛չ անցեալի իտէալականացում ուրեմն, ո՛չ պատմութեան մէջէն անցնող որոշադիր ուժեր, ո՛չ ալ «ժողովուրդ»ի մարմնաւորում։
ԿՈՄԻՏԱՍ
Այսուհանդերձ Օշական կը հետապնդէր բան մը, որ նորէն «պատմական վէպ»ի կնիքը կը կրէ անտարակոյս։ Ճիշդ է, որ Օշական չէ գրած այդ պատմական վէպը։ Ամբողջ հարցը հո՛ն է արդէն։ Մնացորդացի մէջ կան պատմավէպի ծրագրին մօտեցող էջեր (Բ. հատորի Ե. գիրքին մէջ փաշային եւ Մաթիկին միջեւ երկարաբան խօսակցութիւնը) կամ կերպարներ (նոյն այդ Մաթիկը, հայ յեղափոխական)։ Ատկէ անդին է սակայն պատմական վէպի ծրագիրը։ Պէտք է գիտնալ նախ, որ Հարիւր մէկ տարուան եռահատոր շարքէն ետքը՝ Օշական վիպական իր երկրորդ «եռանկար»ը կ’ուզէր նուիրել այս անգամ «քաղաք»ին։
Մնացորդաց համադրութիւն մըն է. Օշական ունի համադրական ուրիշ ձեռնարկ մը, «Եռանկար» ընդհանուր խորագրով։ Գործը կը ձգտի նուաճել քաղաքը, անոր ընտրանին, որմէ զատուած են երեք յատկանշական անձնաւորութիւններ, երեքն ալ արուեստի կալուածէն—գրագէտ մը, երաժիշտ մեծ արուեստագէտ մը, դերասան մը13։
Առաջին հատորն է, ինչպէս գիտենք, Սահակ Պարգեւեան։ Երկրորդը եւ երրորդը չեն գրուած։ «Երկրորդը իբրեւ հերոս պիտի ունենար Կոմիտաս վարդապետը» (Ժ, էջ 148)։ Ասոր մասին տեղեկութիւնները տրուած են Համապատկերի Ժ. հատորին մէջ, շատ երկար էջատակի ծանօթութեամբ մը, որ կը ծաւալի գիրքին 106 եւ 107 էջերուն վրայ։ Քաղաքի վէպին ձախողութիւնը անմիջականօրէն կապուած է Մնացորդացի դադրեցման հետ եւ ուրեմն՝ Համապատկերի ընդհանուր ծրագրին ծնուցիչ պայմաններուն հետ։ Ինչո՞ւ։ Որովհետեւ Մնացորդացի չգրուած բաժնին մէջ՝ Օշական նպատակ ունէր նոյնպէս վաւերական տիպարներ բեմադրելու, կենդանագրելու. «Մնացորդացին “Դժոխք”ը պատմական անձնաւորութիւններ պիտի կանչէր տեսարան»
(Ժ, էջ 148)։ Հոս կ’արձանագրեմ ինչ կը վերաբերի Եռապատկերին.
Բ. հատորը իբր հերոս պիտի ունենար Կոմիտաս վարդապետը։… Պիտի զբաղէր այդ կախարդական մարդուն ո՛չ միայն հէքիաթունակ ոդիսականովը, մթին Անատոլուի աւելի մութ մէկ գիւղաքաղաքէն մինչեւ արեւմտեան ոստաններուն մէջ իր արձագանգները երկարող, այլեւ՝ ձայնն ի վեր ու ձայնն ի վար աղբերացումովը այս ժողովուրդին հոգիին։ Առաւել հզօր, հանճարային արուեստագէտին անձնական դիւթքը, որ ծնունդ է տուած այլապէս սարսռազդեցիկ զգացական տռամայի մը։ Անատոլու։ Արարատեան աշխարհ։ Երաժիշտներուն Գերմանիան։ Վանք մը։ Պոլիս մը։ Իզմիրը։ Գահիրէն։ Եւրոպական մեծ ոստանները։ Ու Չանղըրըի տարագրութիւնը։ Tréponème-ը եւ խաւարումը այդ աստուածային տաճարին, որ անոր ուղեղն է եղած, աւելի քան քառորդ դար։ Վէպը պիտի տար արուեստը, արուեստագէտը, կախարդը եւ անոր ստեղծած արցունքները…14:
Կայ սակայն ասկէ աւելի կարեւորը։ «Եռանկար»ին առաջին հատորը հրապարակին վրայ է15 եւ կը համապատասխանէ որոշ չափով 1944ին տրուած այս ընդհանուր բնութագրումին.
Այս շարքին մէջ Օշական կը հետապնդէ ծանր փառասիրութիւնը մեր քաղքենին նուաճելու, պալզաքեան տենդով եւ Տոսթոյեւսքիով ընդհանրացած ընդերկրեայ աշխարհի խորաչափումներովը։… Օշական Մնացորդացին հետապնդած ու իրագործ ման մէջ վրի պած իր պարտքը կը մտածէր կատարել։… Տրուած ըլլալով Մնացորդացի մէջ (գործադրուած մասը) գաղափարագրութեան նիհարութիւնը, Օշական կը մտածէր քաղաքը առնել իբրեւ գետին, կարելի շահեկանութեան բարձրացնելու համար գաղափարներու ալ մարզին վրայ։
Այս վէպերուն իբրեւ խորք պիտի ծառայէին հետեւաբար «արեւմտեան բարձրագոյն ոստանները», իրենց սեռային (ենթադրեալ) աղաւաղումով, ըլլալով մանաւանդ մտքի աշխարհին բնական ընդունարանները։ Բայց ի՞նչ կապ ունի, պիտի հարցուի արդարօրէն, «քաղաք»ի վէպը Մնացորդացի վրիպումին հետ։ Համապատկերի նոյն Ժ. հատորին սկիզբը, Օշական կ’ըսէ իր վտիտ յոյսը Մնացորդացին տրամադրելու իր վերջին ուժերը, եւ Գ. հատորը գրելու, «որմէ ետք չորս գիրքեր մեր քաղաքը պիտի ունենային իբր յատակ» (Ժ, էջ 26)։ Հարցը քաղաքին շուրջ կը դառնայ վերստին։ Ինչո՞ւ սակայն քաղաքը, երբ կը կարծէինք որ Մնացորդացի վերջին բաժինը տարագրութեամբ պիտի զբաղէր։ Պատասխան. Օշական ի մտի ունի Չանղըրըն, «Պոլսէն տարագիր մեր իմացականութեան նոր նախարարներուն ողբերգութիւնը կանխող գիշերուան մէջ նուաճելի, վերլուծական խօսակցութիւններու ձեւով, համադրելու համար արեւմտահայ հոգին, ինչպէս արեւելահայ մտաւորականութեան քիչ մը ծփուն իմաստութիւնը…» (անդ)։ Հոս կը տեսնենք վերստին, որ Օշական շատ հետեւողական կերպով «իմացական» տարողութիւն մը կ’ուզէ տալ վէպին, կարելի շահեկանութեան մը բարձրացնելով զայն «գաղափարներ»ու ալ գետնին վրայ։ Իսկական պարտք մը ունէր ուրեմն վճարելիք «Եռանկար»ով, այսինքն «քաղաք»ին նուիրուած իր երեք վէպերով։ Այդ «խօսակցութիւններ»ն ու ողբերգութիւնը կանխող վերջին գիշերն ալ շատ յստակ կերպով պատկերացուած էին Օշականի մտքին մէջ, Կոմիտասի կերպարին շուրջ։ Վերջին մէջբերումիս մէջ սակայն՝ զարմանալին «իմացականութեան նոր նախարարներ» արտայայտութիւնն է, որ յայտնօրէն ցոյց կու տայ ծրագրուած գիրքերուն հանգիտութիւնը պատմական վէպի ժանրին հետ, քանի որ Ծերենցեան վէպի մը հերոսին վայելած խորհրդանշական տարողութիւնը (ի հարկէ՝ պատմական վէպին յատուկ խորհրդանշականութեամբ մը) վերագրուած էր իր «նախարարական տոհմի մը ապարանքէն ներս» դրուելուն։ Նոր ժամանակներու նախարարները իմացականութեան մարզին նախարարներն են, եւ հասկնալի է որ իբրեւ այդ՝ ունենան բնականօրէն (կ’ուզեմ ըսել՝ առանց վիպական անդր փոխանցումի հնարքներէն օգտուելու) խորհրդանշական տարողութիւն։ Բայց անշուշտ այդ վէպը չէ գրուած։ Անոր տեղը գրուած է Համապատկերը։ 1 «Գեղագիտական սկզբունք»ին հետեւող այս քննարկումները մասամբ միայն ներառնուած են Օշականի մասին ֆրանսերէն գրքիս (Le Roman de la Catastrophe) 4րդ գլուխին մէջ (վերնագիր՝ «La double figure de Komitas», Կոմիտասի կրկնակի կերպարը)։ «Պատմական վէպ»ի խնդրին շուրջ քննարկումը նոյն ձեւով չկա՛յ հոն, ու ամէն պարագայի՝ վերլուծումը չի յղեր Սրուանձտեանցի, Ծերենցի եւ Վարուժանի դէմքերուն նուիրուած մենագրութիւններուն։
2 Համապատկեր, Ժ, էջ 395։
3 Մայրիներու շուքին տակ, էջ 16։ Այս մասին ընթերցողը կը յղեմ Le Roman de la Catastrophe հատորին, էջ 186։ Հայերէն լեզուով այս նիւթերուն շուրջ՝ կը յղեմ ի միջի այլոց Սեդրաք Պաղտոյեանի երբ դրախտը դարձաւ դժոխք…, Արհաւիրքի եօթը տարիներ 1915-922 գիրքին համար գրած յառաջաբանիս (Լոս Անճելըս, Ապրիլ հրատարակչութիւն, 2007)։
4 Համապատկեր, Ա, էջ 21։ Ահաւասիկ նախադասութիւնը. «Ժամանակով իրարմէ հեռու, գործադրութեան թեքնիքով բաւական տարբերութիւններ հաստատող վկայութիւնները, որոնք կը կազմեն սա երկար ու ընդարձակ շարքը, ոչ այլայլում են, ոչ ալ նուաղում ու զանցում»։ «Վկայութիւն» Օշականի վերջին տարիներուն՝ նախասիրած բառերէն մէկն էր։ «Վկայութիւն մը» կը կոչուի նաեւ Ծառուկեանի «Թուղթ առ Երեւան»ի երրորդ տպագրութեան համար գրուած հսկայ յառաջաբանը, որ Օշականի կարեւորգրութիւններէն մէկն է, քանի որ ամբողջովին կը զբաղի Սփիւռքի հարցով, ըսենք՝ Սփիւռքի էութեամբ, նշանակութեամբ ու ճակատագրով։ Այդ «վկայութեան» նուիրուած է իմ «Յիսուն տարի եղաւ»ին երկրորդ միաւորը, լոյս տեսած Հորիզոն թերթի գրական յաւելուածին մէջ, օգոստոս-սեպտ. 1998ին, ու այսօր վերատպուած Պատկեր, պատում, պատմութիւն գիրքիս երկրորդ հատորին մէջ (Երեւան, 2016)։
5 Ծերենցի Թորոս Լեւոնի վէպին մասին, Օշական կը գրէ, որ ան «արեւմտահայ գրականութեան առաջին պատմական վէպ»ն է (Դ, էջ 454)։ Մամուրեանի Սեւ լերան մարդը լոյս տեսած էր 1871ին, Իզմիր տպուող Արեւելեան մամուլի էջերէն ներս, բայց Օշական «պատմական վէպի արժանիք մը [չի] զիջիր» անոր, վասնզի «եղջերուաքաղ է» (անդ)։ 1878ին Պոլսոյ մէջ լոյս տեսած Թորոս Լեւոնէն ետք, Ծերենց պիտի հրատարակէր Երկունք Թ. դարու (1881) եւ Թէոդորոս Ռշտունի (1883)։
6 Համապատկեր, Դ, էջ 482։ Մէջբերումին մէջ երեւցող կախման կէտերը կը պատկանին Օշականին։ Պզտիկ սրբագրութիւն մը կատարեցի, գրելով «սպաննելը» փոխանակ տպուած բնագիրին մէջ կարդացուող «սպաննելու»ն, նախադասութեան քերականական հաւասարակշռութիւնը վերահաստատելու համար։
7 Օրինակները շատ են Համապատկերի մէջ ու անոնցմէ ոմանց պիտի մօտենամ աւելի անդին։ Հոս կ’արձանագրեմ միայն մէկ օրինակ, «Մայրիներու շուքին տակ»էն վերցուած. «Անոնք որ թղթատած են մեր պատմիչներուն քրոնիկները սրտի դառն սեղմումով հաստատած են անդարմանելի պակասը մարդու՝ բիւրաւոր այդ էջերէն» (էջ19)։
8 «Արդիական վէպի մեթոտ»ին շուրջ վերլուծումները երկու անգամ շարադրած եմ։ Մէկը՝ ֆրանսերէն լեզւով, Le Roman de la Catastrophe գիրքիս 5րդ գլուխով։ Միւսը հայերէն լեզուով, Երեւանի մէջ Համազգայինի նախաձեռնութեամբ պատրաստուած Յակոբ Օշական հատորին համար (2011) (վերնագիր՝ «Աղբիւրի ակին։ Վրէպը վէպին մէջ»)։
9 Զգալի՞ է արդեօք Մնացորդացի Սողոմին հետ հանգիտութիւնը։ Ահաւասիկ «գիւղացի» մը, թէեւ ո՛չ լեռնական, որ կը ստանայ նոյնպէս խորհրդանշական տարողութիւն, ու կապի մէջ կը մտնէ անուղղակի կերպով՝ փաշայի մը եւ սուլթանական պալատէն անցած «սարայլը»ի մը աղջկան հետ, ու կը բարձրանայ (կամ պիտի բարձրանար, եթէ երրորդ բաժինը գրուած ըլլար) ինքն ալ՝ մինչեւ փաշայի աստիճանը։
10 Գրողներու պարագային՝ «հէքիաթ»ին ու «պաշտօն»ին յարաբերականութիւնը, եթէ ոչ յատկանշական շփոթութիւնը Օշականի մտքին մէջ, երեւան կու գայ ամենէն ցայտուն կերպով այն պահուն, երբ Չանղըրը աքսորուած մտաւորականներն ու գրագէտները իմացականութեան «նոր նախարարներ»ը կը կոչուին (Ժ, էջ 26)։
11Կ’ուզեմ ըսել՝ մինչեւ Ecole des Annales կոչուած շարժումին երեւումը Ֆրանսայի պատմագէտներուն մօտ։ Ո՞ւր կը գտնուի անոնց բացարձակ կամ յարաբերական նորութիւնը։ Անոր մէջ՝ որ փոխանակ «շահագործել»ու ընկերութեան մը արտադրած խորհրդանշական եզրը, կամ անոր վրայ պատճէնուած ժողովրդական տիպարայնացումը, ասոնք կ’ուսումնասիրեն «խորհրդանշականութեան» երեւոյթը, իբրեւ տուեալ հասարակութեան կազմակերպութեան հիմքը, կամ գլխաւոր բաղադրիչներէն մէկը։ Էական շրջափոխութիւն մը կայ հոս, որ ունի իր զանազան ճիւղաւորումները։ Ատոնցմէ մէկն է մտայնութիւններու եւ բարեխառնութիւններու պատմագրութիւնը, որ արդէն իսկ Օշականի ծրագիրն էր, երբ կը ձեռնարկէր Համապատկերին։ Հանգիտութիւնը նշանակալից է։
12 Ասոնք Օշականին իսկ կողմէ տրուած անուններն են (Michelet, Lamartine, Quinet), իբ րեւ ԺԹ. դարու մեծ պատմագէտներն ու «ժողովրդապաշտներ»ը, որոնց վաստակէն ու գաղափարախօսութենէն ազդուած էր բնականաբար Ծերենց, իր կերպարները կազմելու եւ խօսեցնելու ժամանակ։
13 Համապատկեր, Ժ, էջ 105։ Ընդգծումը՝ հեղինակային։
14 Համապատկեր, Ժ, էջ 106, էջատակի ծանօթութիւն։ Ընդգծումները՝ հեղինակային։
15 Խօսքս Սահակ Պարգեւեան վէպին մասին է, հատորի ձեւով լոյս տեսած 1985ին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան տպարանէն, Անթիլիաս։ Այդ հրատարակութեան առթիւ գրուած յօդուածի մը մէջ (Յառաջ, Միտք եւ Արուեստ, յունիս 1986), կը բացատրէի արդէն իսկ «քաղաք»ը նուաճելու ծրագրին նշանակութիւնը։
