Sարիներ առաջ, երբ նոր կը ծանօթանայի Վահէ Օշականի գրականութեան, եւ յափշտակութեամբ կը կարդայի ինչ որ ձեռքս կ’անցնէր, Մոնթրէալ իր այցելութիւններէն մէկուն ընթացքին, հարցուցի իրեն արդեօք կը մտածէ՞ր իր ոչ-գեղարուեստական՝ քննադատական գործերը խմբել հատորի մը մէջ։ Մեծ փափաքս էր անշուշտ կարդալ իրմէ ամեն բան։ Եթէ նորագոյն յօդուածները կամ որոշ վերատպումներ կամ ամսագիրներու հաւաքածոներ կային հոս եւ հոն, Պէյրութի օրաթերթերուն կամ ամսագրերուն մէջ տպուածները կը մնային անհասանելի։ Ատոնք է որ կ’ուզէի տեսնել մանաւանդ։
Կտրուկ կերպով ոչ պատասխանած էր եւ աւելցուցած՝ գոնէ ոչ կենդանութեանս։ Վահէ Օշական նախ եւ առաջ բանաստեղծ է՝ ըսած էր, եւ այդպէս կ’ուզէ ճանչցուիլ։ Հեղինակին ընտրութիւնն էր անշուշտ, չնայած տխրած էի։ Ճիշտ է որ երկու արձակ հատորներէ դուրս Օշական հատորով հրատարակած էր եւ պիտի շարունակէր գիրքով հրատարակել մեծ մասամբ բանաստեղծական հատորներ։ Սակայն, հակառակ բանաստեղծի կամքին, Օշական հանրային դէմքն էր, ծանօթ որպէս հրապարակախօս ու հրապարակագիր։ Հետեւաբար, որպէս բանաստեղծ ճանչցուելու ընտրութիւնը հետաքրքրական է։ Զայն կարելի է մեկնաբանել իբրեւ լոկ գրական ընտրութիւն մը, գեղարուեստականը քննադատականին կամ հրապարակագրականին վրայ գերադասող։ Առօրեայ գրութիւններու կամ բանավիճային յօդուածներու հեղինակը կրնայ մոռցուիլ տարիներուն հետ, սակայն բանաստեղծին հատորները կը մնան շարուած հայ գրականութեան Ի. դարու պատմութեան դարանին վրայ։ Խոստովանինք որ Օշական բանաստեղծը երեւոյթ է հայ գրականութեան պատմութեան մէջ։ Անոր բանաստեղծութիւնը չունի իր նմանը ոչ իրմէ առաջ, ոչ ալ իրմէ վերջ։ Երեւոյթ ըլլալուն կ’անդրադառնաք մանաւանդ երբ իր գործերը կը բաղդատէք իր օրերուն տպուած բանաստեղծական բազմաթիւ հատորներուն հետ, որոնց հետ ոչ մէկ առնչութիւն ունի։ Անոր գրիչը առաջին իսկ տողէն անմիջապէս կը ճանչցուի։ Երեւոյթէն աւելի է անշուշտ, որովհետեւ ամբողջ լեզուաշխարհ մը, մտածողութիւն մը, գեղարուեստական ըմբռնում մը կը բանին անոր ետեւը եւ պիտի բանին շարունակական կերպով մինչեւ վերջ։ Այս բոլորը կը գործեն նաեւ Օշական քննադատին մօտ, թէ եւ տարբեր դրսեւորումով։ Գրողին գեղարուեստական ու ոչ-գեղարուեստական երեսները զիրար կը լրացնեն ու յաճախ իրար մէջ կը թափանցեն, մանաւանդ աւելի վաղ շրջանի գրութիւններուն մէջ, երբ Օշական նոյն տողին մէջ կը տարուբերի գեղարուեստականին ու հրապարակագրականին միջեւ։ Յաճախ քննադատական գրութեան մը մէջ կը դառնայ բանաստեղծական՝ այդ տողերով ու պատկերներով, որոնք միայն իրը կր նային ըլլալ։ Վերջապէս 2000ականներու կէսերուն առիթը ունեցայ գտնուելու Պէյրութ ու աչքէ անցուցի Վահէ Օշականի պատերազմէն առաջ գրած ու տեղական մամուլին մէջ տարտղնուած քննադատական գրութիւնները2։ Այստեղ կու տանք ընդհանուր պատկեր մը պէյրութեան այդ տարիներու արտադրութենէն։
Օշականի Պէյրութ լոյս տեսած ամենահին գրութիւնները, որքան որ կրցանք գտնել, տպուած են Ակօսին մէջ։ Ակօսը եղած է Ճեմարանի շրջանաւարտներու միութեան պարբերականը, սկիզբը երկամսեայ, ետքը՝ ամսագիր։ Հրատարակուած է 1944էն 1960։ Վահէին առաջին գրութիւնը հոն լոյս տեսած է 1953ի առաջին թիւին մէջ, տեղադրուած «Միջազգային դէմքեր» վերնագրին տակ։ Ուսումնասիրութիւն մըն է, երկու թիւով լոյս տեսած, գրուած Վիկտոր Հիւկոյի ծննդեան 150ամեակին առթիւ։ Կը մէջբերեմ անոր առաջին քանի մը տողը. «Դիտուած 1952էն՝ Հիւկօ ֆրանսացիին կը ներկայանայ իբր միակ ու ջախջախիչ փաստը, թէՖրանսան ալ կարող եղած է, արդի ժամանակներու մէջ, ծնունդ տալ առաջին կարգի դիւցազներգակի մը»։
Նոյն տարուան տասերորդ թիւին մէջ ունի Մեհեանի «Հարթենք» ներու ոճով գրուած գրախօսական մը Սմբատ Փանոսեանի Որ մրրկաւ էին զատուած վէպին մասին։ Ահաւասիկ անոր առաջին պարբերութիւնը. «Ս. Փանոսեանի այս գործը միակ ու երջանիկ միջինն է Սփիւռքի վերջին տասնամեակի վիպական արտադրութեանց։ Վէ՜պ եւ հարիւրաւոր էջեր՝ որպէսզի հեղինակը իր իտէալներու, պատրանքներու, բարոյական ըմբռնումներու, կարօտներու ցուցահանդէսը սարքէ, պարարտ հայերէնով, յուզուած»։
Նշեցինք այս մէջբերումները որովհետեւ հետաքրքրական պատառիկներ կը մատնեն Օշականի մտահոգութիւններէն։ Մէկը դիւցազներգութեան հանդէպ անոր հետաքրքրութիւնն է։ Դիւցազներգութիւնը անշուշտ պէտք է հասկնալ տարբեր իմաստով քան յոյներունը։ Տասը տարի ետք, 1963ին, ան կը հրատարակէ իր բանաստեղծական արտադրանքին լաւագոյն հատորներէն մէկը, որ կը կոչուի Քաղաք եւ որ կը կրէ «դիւցազներգութիւն մը» ենթախորագիրը։ Այդտեղ անշուշտ հարցը դիւցազներգութեան շրջումին է որ կը վերաբերի, որպէս արդի ժամանակներու յարացոյց3։ Ինչ կը վերաբերի Սմբատ Փանոսեանի գիրքի գրախօսութեան, անոր վերնագիրն է՝ «Բարոյապաշտ վիպագրութիւն»։
Օշական շատ յստակ դիրք կը բռնէ օրին տիրող ու անկէ ետք ալ տարիներով շարունակուող «գրականութեան» դէմ։ Այս կեցուածքը իրը պիտի ըլլայ առաջին օրէն ու հետագայ տասնամեակներուն պիտի դառնայ ալ աւելի լայնատարած։ Քննադատական կեցուածք մըն է որ կը մեկնի շատ յստակ կէտէ մը։ Ինչպէս պիտի տեսնենք քիչ ետք, գրողն ու քննադատը նոյն տեղէն կը մեկնին ու հասարակաց նպատակ մը կը հետապնդեն, ամեն մէկը իր ճամբով։ Վերադառնալով յիշուած գրութեան, աւելցնենք որ վերնագիրին քով կ’երեւի աստղանիշ մը ու էջատակի ծանօթութեամբ Ակօսի խմբագրութիւնը, տեղ տալով հանդերձ գրութեան, կը յայտնէ իր վերապահութիւնը «կարգ մը քերթողներու եւ վէպերու մասին արձակուած բոլորովին ժխտական վճիռներ»ուն առնչութեամբ։ Այս ու նման գլխարկներն ալ տարիներու երկայնքին յաճախ պիտի ընկերակցին Օշականի գրութիւններուն։
… Օշական բանաստեղծը երեւոյթ է հայ գրականութեան պատմութեան մէջ։ … Անոր գրիչը առաջին իսկ տողէն անմիջապէս կը ճանչցուի։ Երեւոյթէն աւելի է անշուշտ, որովհետեւ ամբողջ լեզուաշխարհ մը, մտածողութիւն մը, գեղարուեստական ըմբռնում մը կը բանին անոր ետեւը եւ պիտի բանին շարունակական կերպով մինչեւ վերջ։
Օշականի աշխատակցութիւնը Ակօսին կը շարունակուի բանաստեղծական ու արձակ գործերով մինչեւ 1958։ Անոր դադրումէն շատ չանցած կը սկսի հրատարակուիլ Բագին ամսագիրը։ Օշականներ կայ է հոն առաջին տարիէն։ Մինչեւ 1967 լոյս կը տեսնեն միայն քննադատական գրութիւններ, քանի մը երկար շարքեր՝ «Եւրոպական եւ ամերիկեան արդի գրականութիւն», «Գրական հարցեր», «Գրական ժամանակակից հոսանքներ», ինչպէս նաեւ Սարթրի, Քօքթոյի, Ֆօքնըրի, Զօհրապի ու Երուխանի, Ազգային գրականութեան, եւ այլ նիւթերու մասին գրութիւններ։ 1968ին բանաստեղծութիւն մը ունի հոն, ապա կը դադրի մինչեւ 1973։ Այդ տարին ունի քանի մը գրութիւն ու Պէյրութէն հեռանալէն ետք կը շարունակէ գեղարուեստական գործերով աշխատակցիլ Բագինին։ 1980ին ունի Ակսել Բակունցի Սեւ ցելերի սերմնացանըին մասին գրութիւն մը, ապա կը հրատարակէ «Հայաստանի երիտասարդ բանաստեղծները» վերնագրով շարքը, ինչպէս նաեւ Մուշեղ Գալշոյեանի, Ուիլեամ Սարոյեանի ու Յակոբ Օշականի մասին ուսումնասիրութիւններ՝ արձակ ու բանաստեղծական գործերու հետ միատեղ։ 1986ին կրկին Վիքթօր Հիւկօ անունով կարճ գրութիւն մը կայ, որ կրնայ հին անտիպ մը ըլլալ, ապա արձակ գրութիւններ 1992, 1993
տարիներուն ու աւելի ուշ, 1995էն 1997 կը հրատարակէ թատրերգութիւններ։
Վերադառնալով 60ականներուն, Ահեկան հանդէսի երեւումին հետ Օշականի անունը կը տեսնենք նաեւ հոն, ուր չորս գեղարուեստական կտորներու կողքին ունի նաեւ չորս ոչ-գեղարուեստական գրութիւններ հետեւեալ խորագիրներով՝ «Արեւմտահայ վէպը 1850էն 1930 եւ անոր կրած ազդեցութիւնները՝ Վերջաբան», «Արտասահմանը եւ իր վէպը», «Արտասահմանի գրական զարգացման հեռանկարները» եւ վերջապէս մասնակցութիւն մը Ահեկանի կազմակերպած «Բազմաձայն զրոյց նորարարութեան մասին» ասուլիսին։
1969ի վերջաւորութեան Երիտասարդ հայ երկշաբաթաթերթը կը սկսի լոյս տեսնել։ Օշական ներկայ է անոր էջերուն սկիզբէն մինչեւ պատերազմի սկզբնական տարիներուն անոր դադրիլը։ Հոն կը հրատարակէ քանի մը գեղարուեստական գրութիւն, Սեւակի մասին գրութիւն մը, ինչպէս նաեւ կը մասնակցի Երիտասարդ հայի զրոյցներուն, բայց մանաւանդ անոր կողմէ կազմակերպուած «Սփիւռքեան հարցերու սեմինար»ին։ 1971ի օգոստոսի թիւին մէջ լոյս կը տեսնէ այդ սեմինարին խօսած դասախօսութեան թեքսթը՝ «Որոնում սփիւռքեան դիմագծի մը» վերնագրով, շատ հետաքրքրական գրութիւն մը, իսկ տարի մը ետք, «Վերաքաղ 72» վերնագիրը կրող յօդուածը կը ստորագրէ Վասակ չորս կեղծանունով։
1973ին Օշական նաեւ կ’աշխատակցի Ազդակ օրաթերթին ու մինչեւ յուլիս 1975, այսինքն պատերազմի առաջին ամիսները։ Լոյս կը տեսնեն «Յակոբ Օշական՝ տիրական դէմք մը հայ վէպին» եւ «Գրական հարցեր» վերնագրով շարքերը, թատերականներ կայացումներու, համագումարներու ու գրականութեան մասին քրոնիկներ, բայց մանաւանդ «Մեր բանաստեղծները՝ տպաւորութիւններ» վերնագրով երկար շարքը, որ բաւական աղմուկ կը բարձրացնէ օրին։ Ակօսին մէջ ձեռնարկուած քննադատական մօտեցումը, որ սկիզբը բաւական վերացական կը թուի, աշխարհին հետ կապ կը ստեղծէ՝ Հիւկօ, եւրոպական եւ ամերիկեան արդի գրականութիւն, գրական ժամանակակից հոսանքներ, եւ այլն, Երիտասարդ Հայի ու մանաւանդ Ազդակի էջերուն ակնարկը կը դարձնէ դէպի ներս, փորձելով ներգրաւել իր ժամանակին ու անմիջական շրջապատին արտադրութիւնները, գրողներն ու գիրքերը։ Եօթանասունականներու կէսերուն Օշական արդէն հրատարակած է երեք հատոր բանաստեղծութիւն ու քսան տարուան մէջ ստորագրած հարիւրաւոր տեսական ու քննադատական էջեր։ Մէկ խօսքով գրական հեղինակութիւն է, չնայած զարտուղի, շրջապատին կողմէ կողմնակի, նոյնիսկ քմծիծաղով կամ արհամարհանքով ընդունուած։ Ասիկա կ’երեւի բազմաձայն զրոյցներուն մէջ, օրինակի համար Ահեկան 67ին մէջ լոյս տեսած նորարարութեան մասին բազմաձայն զրոյցին մէջ, որուն կը մասնակցին Քաջարենց, Անդրանիկ Ծառուկեան, Գրիգոր Շահինեան, խմբագրութեան կողմէ Պէպօ Սիմոնեան, այն ատեն սկսնակ գրող Գրիգոր Պըլտեան եւ Վահէ Օշական։ Խումբը ձեւով մը պահպանողականներու ու նորարարներու միջեւ կը բաժնուի, ամեն մէկը իր ըրածը կը պաշտպանէ, մէկ կողմէն Ծառուկեան ու Քաջարենց, միւս կողմէն Օշական, Շահինեան ու Պըլտեան։ Դժուար չէ տողերուն մէջ կարդալ ու զգալ Օշականի նկատմամբ արհամարհական կեցուածքը. օրինակ տեղ մը երբ խորքի եւ ձեւի մասին ակնարկ կ’ըլլայ, Վահէն կ’ըսէ.«Այս խորքի ձեւի հարցը ժամանակավրէպ հարց է այլեւս։ Ահաւասիկ նորութիւն մը, եթէ կ’ուզէք. խորք-ձեւ երկուութեան մահը։ Այլեւս իրական հարցերու շուրջ երբ որ կը խօսինք՝ կարծէք երկու լեզու կը խօսինք։ Պր. Ծառուկեանը կը խօսի լեզու մը, որ արդի ըմբռնումով անցած է, այսինքն այլեւս հոգի, տաղանդ, ներքին կեանք, ձեւի եւ խորքի երկուութիւն, ասոնք աւելորդ բաներ են. ասոնց հոգեհանգիստը լմնցած գացած է», որուն Ծառուկեան անմիջապէս կը պատասխանէ. «Մէկ բան որոշէ. Վահէն չէ փոխուած»4։
Ակնարկը յիշեցինք ոչ միայն անոր պարունակած երանգին համար, այլ նաեւ բովանդակութեան։ Օշականի գրական մօտեցումը, թէ՛ տեսական եւ թէ՛ գեղարուեստական գրութիւններու պարագային, տարիներու երկայնքին հաստատ պիտի մնայ։ Պիտի անցնիմ անոր։ Ի հարկէ, նշուած գրական մամուլէն զատ կայ անոր աշխատակցութիւնը քաղաքական մամուլին, այսինքն Ազդակ-շաբաթօրեակ Դրօշակին։ 1969-70 տարիներուն, այսինքն հրատարակութեան առաջին տարին Վահէն ունի մարքսիզմի ու չինական ընկերվարութեան մասին գրութիւններ, ապա Ամերիկա գաղթելէն ետք ատեն մը աշխատակցութիւնը կը դադրեցնէ մինչեւ որ 1978ին կը վերսկսի անկանոն կերպով աշխատակցիլ Դրօշակին մինչեւ 90ականներու վերջերը։ Չենք մտներ մանրամասնութիւններուն մէջ։
Ուրկէ՞ կու գան Օշականի գրական ըմբռնումները ու քննադատութիւնը։ Կարելի է ըսել քանի մը տեղերէ։ Նախ կայ Սորպոնի իրաւար տաճառը, պաշտպանուած 1967ին, որուն վրայ ան սկսած է աշխատիլ բաւական կանուխ, հաւանաբար Փարիզ ուսանողութեան տարիներուն՝ յիսունականներուն։ Վերնագիրը եղած է «Արեւմտահայ վէպը 1850էն 1930 եւ անոր կրած օտար ազդեցութիւնները»։ Որքան գիտենք երբեք ամբողջութեամբ գիրքի չէ վերածած։ Բնագիրը անշուշտ ֆրանսերէնով պէտք է եղած ըլլայ, սակայն Ահեկան 67ի մէջ կայ անոր վերջաբանին հայերէնի թարգմանութիւնը5։
Բաւական լայն «թէզ» մըն է ինչպէս ինք կ’ըսէ, որ կ’ենթադրէ հսկայական ընթերցումներ ու բաւական աշխատանք, մանաւանդ նիւթերը գտնելու մէջ։ Զանազան գրութիւններու մէջ ան կ’ակնարկէ այդ թէզէն քաղած եզրակացութիւններու, մանաւանդ տեղադրելու համար իր կեցուածքը ու հասկացողութիւնը անցեալի գրականութեան, ինչպէս նաեւ իր շուրջ տիրող ներկայ գրականութեան դէմ յանդիման։ Օրինակ, խօսելով Սփիւռքի ստացած գրական ժառանգութեան մասին, ան կը գրէ. «հարիւր տարուան հնութեամբ ծանրաբեռն գրական բարեխառնութիւն մը, որ 1850-ական թուականներէն մինչեւ մեր գիշերները մեր արձակագիրներուն ուժն ու անէծքը եղաւ»6։ Աւելի անդին, խօսելով անցեալի տիրական դէմքերուն ու գրականութեան այլազանութեան մասին ան կը շարունակէ. «Չունինք դպրոց, գրական իմաստով, որովհետեւ չունինք երկու անձ, որ նոյն հանգանակէն ներշնչուին։ Այս այլազանութիւնը կ’անհետի, երբ զբաղինք միջին վիպասաններով ու բանաստեղծներով»7։ Պարագան տարբեր է միջին վէպին։ «Մեր միջին վէպը մէկ դարու աւանդութեան մը կենսունակութեան փաստը կը ցուցադրէ։ Բոլոր այս մարդիկը վար ի վերոյ նոյն զգայնութեամբ հալածուած, նոյն ջղագրգիռ երեւակայութեամբ օժտեալ մարդիկ են ու կը ներկայացնեն միջին հայուն խառնուածքը։ Մեր վէպը, մէջն առնելով գլխաւորներն ու նաեւ Օտեան, հայ ժողովուրդի իտէալացած պատկերը կը բերէ մեզի—բայց արդեօ՞ք այդ է վէպին էութիւնը»8։ Ուրիշ գրութեան մը մէջ, կար կինը 1920-1960ի գրական արտադրութեանց վրայ ընդլայնելով հարց կու տայ. «Այս հազիւ տեսանելի երկերը ի՞նչ վայելք կրնան տալ սերունդի մը, որ արեւմտեան մշակոյթի առողջ թոյնով պատուաստուած է ու մեծցած բարձր արուեստի մտերմութեան մէջ»9։ Դիրքորոշումը յստակ է. կը մեկնի անցեալէն որովհետեւ կ’ուզէ ճակատիլ անոր հետ, կ’ուզէ իր ժամանակին մէջ ըլլալ, գտնել անոր ջիղը։ Շուրջը տեսածը սակայն չի գոհացներ զինք։ «Սփիւռքի գրականութիւնը», կ’ըսէ ան, «յստակ դիմագիծ չունի, բայց բացասական դիմագիծ մը ունի։ Մեր թերութիւններով իրարու կը նմանինք։ Մենք մեր աշխարհին մէջ չենք ապրիր»10։ Ահաւասիկ Օշականի ախտաճանաչումը. «Երկու արտաքին իրականութիւն կայ, կեանքի եւ մտքի։ Կեանքի իրականութիւնը իր յուզականութեամբ կը փոխադրենք մեր գրականութեան մէջ առանց սակայն կեանքը բերելու հոն։ Իսկ մտքի իրականութենէն բոլորովին կտրուած ենք։ Մենք կա՛մ կը կապկենք (ու շատ լաւ), կա՛մ
«Երկու արտաքին իրականութիւն կայ, կեանքի եւ մտքի։ Կեանքի իրականութիւնը իր յուզականութեամբ կը փոխադրենք մեր գրականութեան մէջ առանց սակայն կեանքը բերելու հոն։ Իսկ մտքի իրականութենէն բոլորովին կտրուած ենք։ Մենք կա՛մ կը կապկենք (ու շատ լաւ), կա՛մ կը կրկնենք մեզ, կա՛մ ալ կ’երազենք։ Բայց ուրիշ մշակոյթներու բերրի ու դրական գիւտերն ու սլացքները չենք կրնար իւրացնել, եւ կը դառնանք թէ՛ կեանքի, թէ՛ մտքի իրականութեան պատկերը բերելու անկարողներ»։
կը կրկնենք մեզ, կա՛մ ալ կ’երազենք։ Բայց ուրիշ մշակոյթներու բերրի ու դրական գիւտերն ու սլացքները չենք կրնար իւրացնել, եւ կը դառնանք թէ՛ կեանքի, թէ՛ մտքի իրկանութեան պատկերը բերելու անկարողներ։ Երբ կ’երազենք, կը կարծենք թէ կը ստեղծենք։ Երբ կը յուզուինք, կը կարծենք արուեստ կ’ընենք, մինչ դեռ շատ յաճախ կապ չունինք արուեստի հետ։ Արուեստը իմացականութեան գործ է»։ Մինչդեռ, մեր գրականութիւնը, ինչպէս կ’ըսէ ուրիշ գրութեան մը մէջ, «վերածուած է զուտ անձնական յուզումներու ցուցահանդէսի մը, ուր կու լանք մեր դժբախտութեան վրայ, կը հայհոյենք աշխարհին ու պարտուած, անփառունակ՝ դանդաղօրէն անձնասպան կ’ըլլանք»։ Յստակ է թէ խօսքը ինչի մասին է։ Այս տողերը գրուած են 1969ին։ Մեզի համար, այսքան տարի ետք, կրնան շատ տարօրինակ չհնչել։ Պէտք է հասկնալ որ Օշական մինակն է որ օրին այսքան յստակ ու ծայրայեղ թուող ախտաճանաչումներ կ’ընէ։
Ինպէ՞ս կը հասկնայ Օշական իր ժամանակը։
Հաւանաբար ամենամեծ ազդեցութիւնը որ կրած է, իւրացուցած ու ստեղծագործական ծրագրի վերածած, անհեթեթի ու գոյութենապաշտութեան բնանիւթերու մթնոլորտն է։ Պէտք է ենթադրել որ յիսունականներու Փարիզը կայ ասոր ետին։ Բայց Օշական ոչ թէ միայն կ’իւրացնէ զայն, անոր լեզու կու տայ գրականութեան մը մէջ, որ այլապէս, ինչպէս կ’ըսէ, «վերածուած է զուտ անձնական յուզումներու ցուցադրութեան», բայց նաեւ անոր մէջ կը տեսնէ ելք մը, լուծում մը իր հետապնդած հարցերուն։ Ասոր մասին աւելի ուշ։ Նախ ուրեմն մարդը անհեթեթին՝ ապսիւրտին մէջ։ Կը բաւէ կարդալ իր բանաստեղծական գործերը, օրինակ Քաղաքը, ուր այնքան գեղեցիկ կերպով կը գրուի այս նիւթը։ Բայց հոս կ’ուզենք մնալ անոր քննադատական ըմբռնումին մէջ։ 1962ին գրուած «Եւրոպական ու արդի ամերիկեան գրականութիւն» շարքին մէջ ան կը խօսի մարդուն մասին, որ կը համարէ գրականութեան նախանիւթը։ «Յիսուն տարի առաջ, մարդ ըսելով կը հասկնայինք հոգեբանութիւն, միջավայր, ազդեցութիւններ, գործողութիւն ու արդարութիւն։ Նաեւ յուզում ու գեղեցկութիւն։ Վէպը հերոս մը ունէր, ու քերթուածը կը յուզէր։ Ներկայիս, հերոս բառը արդէն իբր ածական ու գոյական՝ կորսնցուցած է իր իմաստը, ալ ուր մնաց իբր վիպական տիպարի հոմանիշ։ Հերոսը մարդէն մե՞ծ է թէ պզտիկ։ Ամեն պարագայի, մարդը սպաննուած է մարդերու կողմէ, ու այս վերջինները սպաննուած են հեղինակին կողմէ։ Ալ կ’արժէ՞ խօսիլ գեղեցկութեան մասին։ Հիրօշիմայի գերեզմանատունը, Ալճերիոյ բանտերը… » ու քիչ մը վար՝ «վերջ ունի՞ թուումը այն վայրերուն, ուր արդի արուեստագէտը կտոր կտոր կը թաղէ մեռած-գացած դարերու գեղեցկութիւնը՝ յանուն ուրիշ ճշմարտութիւններու»13։ Այս ամենուն ետին կայ անշուշտ Համաշխարհային երկրորդ պատերազմին շուքը։ «Մարդ»ը սպաննուած է։ Պատերազմը մէջտեղ կը հանէ անոր բուն էութիւնը, «զոր ճաշարան, փողոց ու սենեակ կը ծածկեն մեր աչքերէն» կ’ըսէ Օշական, «մարդ էակին գազանային բնոյթն ու քաղաքակրթութեան կեղծամը»14։ Կը մնայ մեղկ, դողդոջուն, շուարած ու քարայրի մը բերնին կուկուզ ըրած մարդկութիւնը»15։ Գոյութենապաշտութիւնը այս բոլորին հակազդեց երբ ան «տիեզերքի բոլոր բրօժէքթէօրները դարձուց դատարկ բեմին մէջտեղ կայնած մարդուն վրայ, զայն հրեց, քաշեց ու շպրտեց դասալիք աստուծոյ մը ու լուսահոգի բարոյականի մը ձգած պարապը լեցնելու վիթխարի հպարտութեամբ, յուսահատութեամբ եւ մարդկայնութեամբ»16։ Այսպէս կը հասկնայ Օշական իր ժամանակը եւ այս ամենուն մէջ հարց կու տայ. «Ներկայ գրականու գրականութիւնը ։
«Ներկայիս, հերոս բառը արդէն իբր ածական ու գոյական՝ կորսնցուցած է իր իմաստը, ալ ուր մնաց իբր վիպական տիպարի հոմանիշ։ Հերոսը մարդէն մե՞ծ է թէ պզտիկ։ Ամեն պարագայի, մարդը սպաննուած է մարդերու կողմէ, ու այս վերջինները սպաննուած են հեղինակին կողմէ։
Ալ կ’արժէ՞ խօսիլ գեղեցկութեան մասին»։
ո՞ր չափով մեր հաւաքական ճակատագրին ու մեղսակցութեան գիտակցութիւնը կը բերէ մեզի»։ «Կեանքը ապսիւրտ է» կ’ըսէ Օշական «բայց պէտք է շարունակել զայն ապրիլ, որովհետեւ մահը նոյնքան ապսիւրտ է…» Ապսիւրտը, ու հոս խօսքը մանաւանդ այդ տարիներու ապսիւրտի թատրոնին մասին է, կը հա կադրուի առօրեայ, լուրջ թուացող կեանքի հասկացողութեան, կ’իմասկէ զայն «յանուն կեանքի գերբանական ճշմարտութեան յանուն թակարդը ինկած, նախատուած, իր նմաններէն անջատուած ու իրեն պատահածը հասկնալու անկարող մարդու հաւանաբար միակ արժէքին, մեծութեան՝ որ թակարդի մէջ ինկած ըլլալու գիտակցութիւնն իսկ է»։ Գեղեցիկ տողեր են, մէջբերեցի որովհետեւ հոն կայ արձագանգը 25 տարի ետք գալիք հատորին։ Ուրիշ տեղ մը ան կը գրէ. «Ես կը գրեմ ինքզինքս փրկելու համար։ Ես ինկած եմ թակարդի մէջ» եւ «կ’ուզեմ որ կեանքս պարապի չերթայ»:
Խօսեցանք կեանքի անհեթեթին ու գերիրապաշտութեան մասին կեցուածքներու ու կարծիքներու մասին Օշականի քննադատական եւ ուսումնասիրական գրութիւններուն մէջ։ Այս ամենը ժամանակին հետ կապուած ընդհանուր կեցուածքներ են։
«Ներկայ գրականութիւնը ո՞ր չափով մեր հաւաքական ճակատագրին ու մեղսակցութեան գիտակցութիւնը կը բերէ մեզի»։
«Ես կը գրեմ ինքզինքս փրկելու համար։ Ես ինկած եմ թակարդի մէջ» եւ «կ’ուզեմ որ կեանքս պարապի չերթայ»։
Իսկ ի՞նչ կը վերաբերի հայ ժողովուրդին։
Օշական շատ իւրայատուկ հասկացողութիւն մը, գրեթէ հաւատք մը ունէր հայ ժողովուրդի դիմացկունութեան, անոր գոյատեւելու գաղտնիքին մասին։ Յաճախ կ’արտայայտէր այս կարծիքը բեմերէ, ինչպէս նաեւ ներկայ է ան գրութիւններուն մէջ։ Այս համոզումին մեկնակէ՞տը։ Տանք խօսքը իրեն. «Ես կը մեկնիմ մեր մշակոյթի պատմութեան վերլուծումէն։ Առիթ ունեցայ մօտ տասը տարի խորապէս քննելու մեր վերջին հարիւրամեակին գրական վաստակը։ Տեսայ թէ մեր ժողովուրդին խառնուածքին մէջ գոյութիւն ունի զօրաւոր մէկ ոգեկանութիւն մը։ Գեղարուեստի հանդէպ սէր չէ միայն, գեղարուեստի ապրո՛ւմ կայ, բայց չէ կրցած ինքզինք արժեւորել, չէ կրցած արտայայտուիլ» ու քիչ անդին. «Ես կ’երեւակայեմ որ եթէ քանդենք այսօրուան չափանիշները, բարոյական, գրական, ազգային հիմնական չափանիշները, եթէ երթանք այս ժողովուրդին նոյնիսկ հիմնական բնազդներուն դէմ, իրապէս գայթակղութիւն մը մէջտեղ բերենք եւ ասոնք ցնցուին, փլին, այն ատեն տակէն առողջ ուժ մը մէջտեղ պիտի գայ»22։ Երկար մէջբերեցի քանի մը պատճառով։ Նախ կրկին արձագանգը գրական ծրագրի մը, ինչ որ Մարկ Նշանեան կը կոչէ «գրական ահաբեկչութիւն», գայթակղութիւն ստեղծելու մղումը արձակգրութեան մը ձեւին տակ23։ Բայց իրականութեան մէջ բանաստեղծութեան մէջ ալ միշտ ներկայ է այդ խանգարող, քանդող ջիղը։ Ասոր կողքին կայ այդ ընդյատակեայ պահուած առողջ ոգեկանութեան մը հանդէպ հաւատքը, համոզումը, որ ռոմանթիկ երանգ մը ունի եւ առաջին ակնարկով խոտոր կը համեմատի վերի անհեթեթի, գոյութենապաշտութեան դառն ու կարծր հայեացքներուն։ Օշական կը խօսի «հայութեան ճշմարտութեան» մասին, որ «պահուած է իր մշակոյթին մէջ, որ կը բխի, գլխաւորաբար, հայ ժողովուրդի ենթագիտակցութեան խոր ակունքէն»24։ Ուրիշ տեղ մը ան հարց կու տայ. «կա՞յ հայ ժողովուրդի մեթաֆիզիք մը, իմաստութիւն մը, բացառիկ զգայնութիւն մը, պատգամ մը, որ մեր Պատմութեան մէջէն հասած ըլլայ մեզի։ Այս հարցումին պատասխանն է որ ներկայ մտաւորականութիւնը կրնայ բանաձեւել, նախ որպէս գաղափար ու փիլիսոփայութիւն, ապա որպէս արուեստի գործ»:25
«Ես կ’երեւակայեմ որ եթէ քանդենք այսօրուան չափանիշները, բարոյական, գրական, ազգային հիմնական չափանիշները, եթէ երթանք այս ժողովուրդին նոյնիսկ հիմնական բնազդներուն դէմ, իրապէս գայթակղութիւն մը մէջտեղ բերենք եւ ասոնք ցնցուին, փլին, այն ատեն տակէն առողջ ուժ մը մէջտեղ պիտի գայ»։
Տակաւին ուրիշ տեղ մը հարց կու տայ. «դուք քննա՞ծ էք մեր ժողովուրդի պատմութեան փիլիսոփայութիւնը. ի՞նչ է, ի՞նչ կը փաստէ հայոց պատմութիւնը, այս ժողովուրդի 30 դար պատմութիւնը։ Ո՞ւր է հայութեան vérité-ն»։ Տարօրինակ կը թուի այս իտէալիստ կեցուածքը, պատմութենէն եկող ճշմարտութիւններու հաւատացող։ Հոս ալ արձագանգը կայ վերեւ նշուած աւարտաճառին ու անոր առնչուած պրպտումներուն։ Օշական կ’ըսէ թէ ինք առիթ ունեցած է քննելու «վերջին հարիւրամեակին գրական վաստակը» եւ անկէ քաղած ընդհանուր եզրակացութիւններ հայ ժողովուրդին մասին։ Այդ եզրակացութիւններուն մէջ կարելի է տեսնել յաւիտենական հայութեան հանդէպ հաւատքի նշոյլը։ Օրինակ տեղ մը, ակնարկելով հայութեան մէկ տեղ չկենալու, անընդհատ գաղթելու երեւոյթին կ’ըսէ. «Հիմա հայերը Աւստրալիա, Գանատա կ’երթան. կարելի է ատիկա գաղտնի բնազդ մը ըլլայ. կարելի է ճիշդ ըլլայ անոնց ըրածը… կրնայ ըլլալ որ հայ ժողովուրդը խորունկ բնազդի մը կը հնազանդի որպէսզի արթուն մնայ, առողջ մնայ»27։ Անընդհատ գաղթին մէջ ան կը տեսնէ գոյատեւելու հիմնական բնազդ մը։ Ինք դէմ է տեղ մը երկար մնալով քաղքենի դառնալու գաղափարին։ « Հոն ուր կը շարժի, հայութիւնը առողջ է»կ’ըսէ28։ «Մնայուն գաղթը կ’առաջարկեմ ես որովհետեւ արթուն կը պահէ մեզ եւ մեր մէջ Le dernier être [վերջին էակը] շատ արթուն է։ Քիչ ժողովուրդներու մէջ արթուն է ատիկա29։ Նախ պէտք է լսել այս խօսքերը օրուան, այսինքն կէս դար առաջուան ականջներով, ուր գաղթը միայնձուլում կը նշանակէ։ Գայթակղութիւն է հարկաւ։ Օշական ունի provocation-ի այդ ջիղը։ Անոր համար սակայն այս ամենը ուրիշ բանի մը կը կապուին, հայոց պատմութեան ակունքներէն եկող մեթաֆիզիքի մը, հայուն խառնուածքին ու բնազդին մէջ պահ դրուած յարատեւելու ու ստեղծագործելու գաղտնի ուժերու։ Ան հայուն մէջ հիմնական երկուութիւն մը կը տէսնէ։ «Հայուն խառնուածքը, չըսելու համար ճակատագիրը, իր երկուութեամբ կը յատկանշուի, բաժանումի, բզկտումի անդուլ ուժականութեամբ մը եւ Հայրենիք ու Արտասահման, օտար ու բնիկ, ուրիշ՝ բայց ամեն մարդ, հայ ու ոչ-հայ։ Հայ ըլլալու անկարելիթիւնը»30: Գեղեցիկ հատուած մըն է, ամբողջ մտասեւեռում մը խտացնող իր մէջ: Բուն հետաքրքրականը սակայն այս բոլորը կապելն է մեր ժամանակներու վիճակին, վերեւ նշուած անհեթեթին: Կը շարունակեմ վերջին հատուածին ընթերցումը։
« Հայուն խառնուածքը, չըսելու համար ճակատագիրը, իր երկուութեամբ կը յատկանշուի, բաժանումի, բզկտումի անդուլ ուժականութեամբ մը եւ Հայրենիք ու Արտասահման, օտար ու բնիկ, ուրիշ՝ բայց ամեն մարդ, հայ ու ոչ–հայ։ Հայ ըլլալու անկարելիութինը»։
«Ու ճիշտ հոս է», կ’ըսէ Օշական, «որ այս ճշմարտութիւնը» եւ ուրեմն հայ ըլլալու անկարելիութիւնը «կը զուգադիպի արդի ժամանակներու մարդկային հոգեբանական խորագոյն իրողութեան եւ մարդուն այլասերումին, ալիէնասիոնը, բան մը զոր ամեն ազգէ աւելի ճանչցած ենք եւ զոր ուրեմն որեւէ մէկէ աւելի հարազատօրէն արտայայտելու առաւելութիւնը ունինք»31։ Հոյակապ է։ Հոս արդէն ամբողջ շրջան մը ըրած է Օշական, մեկնելով անցնող 150 տարուան գրականութեան ուսումնասիրութենէն, հանելով անկէ հայութեան մեթաֆիզիք մը, ճշմարտութիւն մը, որ իրեն ըսել պիտի տայ՝ «մենք … կը յարմարինք, բայց չենք փոխուիր», անցնելով արդի մարդու անհեթեթի վիճակէն, հասնելու համար հայութեան մէջ պահ դրուած երկուութեան, հայ ըլլալու անկարելիութեան, որ իրեն համար հաւանաբար մարդ ըլլալու անկարելիութիւնն է, մարդուն հիմնական ալիէնասիոնը, ինչ որ ինք կը կոչէ այլասերում, մենք պիտի ըսէինք օտարում։ Ահաւասիկ գրական ծրագիրը. Հայութեան յատուկ ներքին երկուութիւնը, որ ինքնին օտարումի ձեւ մըն է, միաձուլել իր ժամանակի վիճակին գլխաւոր յատկանիշը եղող օտարումին, ու ստեղծել գրականութիւն մը որ այս երկուքը կը դնէ նոյն հարթակին վրայ:
Իրականութեան մէջ իրաւունք ունէր Ծառուկեան երբ կ’ըսէր «Վահէն չէ փոխուած»։ Վահէի քննադատական գործերուն ընթերցումը ցոյց կու տայ որ նոյն բնանիւթը կը հետապնդէր ան սկիզբէն, երբ հրապարակ կ’իջնէր յիսունականներուն Ակօսի գրութիւններով, բայց մանաւանդ վաթսունականներու Բագինի, Ահեկանի, եւ Երիտասարդ հայի գրութիւններով, ինչ որ ան կ’ընէր ու շարունակեց ընել մինչեւ վերջ իր բանաստեղծութիւններով ու արձակներով. ուրուագծել արդի մարդուն անկարելի վիճակը։ Ատով ալ Վահէ Օշական ոչ թէ միայն Ի. դարը կը բերէր հայ գրականութեան մէջ, բայց մանաւանդ հայ գրականութիւնը կը բերէր Ի. դար։
18 սեպտեմբեր, 2006
1 Այս գրութիւնը կարդացուած էր 2006ին Համազգայինի կազմակերպութեամբ «Օր մը Վահէ Օշականի հետ» խորագրով տեղի ունեցած գրական համագումարին՝ Լոս Անճելըս։ Կու տանք զայն ինչպէս որ խօսուած էր օրին ընելով մանր լրացումներ ու փոփոխութիւններ։
2 Աւելցնենք որ այսօր բարեբախտաբար անձամբ երթալու պէտքը նուազած է։ Հայկական մամուլի անուններուն մեծ մասը, ներառեալ այս գրութեան մէջ յիշուածները, հասանելի է Հայաստանի Ազգային գրադարանի ու այլեւայլ թուային հաւաքածոներու կայքէջերէն։ Ամբողջական ցուցակի մը համար տե՛ս Գրահաւաքի էջը՝ https://www.grahavak.com/, պարբերականներ։
3 Այս մասին տե՛ս Մարկ Նշանեանի մանրամասն վերլուծումը՝ «Շշուկներ Վահէ Օշականէն», Հասկ հայագիտական տարեգիրք, Նոր շրջան, Զ. տարի, 1994, էջ 143-149։
4 Բազմաձայն զրոյց նորարարութեան մասին», Ահեկան 67, էջ 87։ Ահեկանի (1966-1970 Պէյրութ) առաջին թիւը կը կրէ Ահեկան 66 խորագիրը։ Անոր կը յաջորդէ այս մէկը, որմէ ետք անունին ու տարեթիւին պիտի աւելնան՝ 67ի թիւերուն համար՝ եղանակի անուններ, իսկ 68էն սկսեալ 1-4 թիւերը։
5 Վահէ Օշական, «Վերջաբան», Ահեկան 67 , Աշուն, էջ 88 – 94։
6 Վահէ Օշական, «Արտասահմանը եւ իր վէպը», Ահեկան 68, թիւ 1, էջ 69
7 Նոյն, էջ 70։
8 Նոյն, էջ 70-71։
9 Վահէ Օշական, «Արտասահմանի գրականութեան զարգացման հեռանկարները», Ահեկան 69, թիւ 2-3, էջ 156։
10 Վահէ Օշական, «Սփիւռքը դիմագիծ ունի՞», Երիտասարդ հայ, թիւ 2, 10 յունուար 1970, էջ 3։ Այս ամսագիրը, որ յաջորդած էր Սիրան Սեզայի Երիտասարդ հայուհիին (1932-34, ապա 1947-1968՝ Պէյրութ), լոյս տեսած է 1969-1975։ Ինչպէս կը գրէ Մարուշ Երամեան իր 2018ին որպէս Գահիրէի Ջահակիր շաբաթաթերթին Ի. յաւելուածը լոյս տեսած հատորին մէջ՝ Ուրուանկար 1965 – 1995 թուականներու սփիւռքահայ բանաստեղծութեան. «1965ին յաջորդող տասնամեակներուն Սփիւռքի (այսինքն` Պէյրութի, որ անվիճելիօրէն Սփիւռքի «մայրաքաղաք»ն էր) մէջ երկու հանդէսներ էին միայն, որ լրջօրէն զբաղեցան Սփիւռքի հարցերով. Նախ ընդունեցին Սփիւռքի գոյութիւնը որպէս անջատ, Հայաստանէն անկախ կառոյց եւ, իբր այդ, լծուեցան անոր դիմագիծի որոնումին, անոր հարցերու բանաձեւումին եւ փորձեցին պատրաստել սփիւռքահայը, գոնէ միջակ տիպարը անոր, դիմագրաւելու ինքզինք իր կացութեան մէջ:
Այս հանդէսներէն առաջինը Ահեկանն էր, իսկ երկրորդը, թէեւ նուազ չափով, Երիտասարդ հայը, որ կը միտէր հասնիլ միջակ խաւին եւ ժողովրդականութիւն ապահովել, փորձելով ըլլալ ձայնը ամբողջ երիտասարդութեան` բանուոր դասակարգէն մինչեւ համալսարանաւարտը»:
Հատորը տրամադրելի է առցանց՝ https://tert.nla.am/archive/NLA%20TERT/Jahakir%20Kahire/2018/20_ocr.pdf։
11 Նոյն, էջ 3։
12 «Արտասահմանի գրականութեան զարգացման հեռանկարները», էջ 162։
13 Վահէ Օշական, «Եւրոպական ու ամերիկեան արդի գրականութիւն», Բագին, փետրուար 1962, էջ 52-53։
14 Վահէ Օշական, «Եւրոպական ու ամերիկեան արդի գրականութիւն, Բ.», Բագին, ապրիլ 1962, էջ 56։
15 Նոյն։
16 Նոյն։
17 Վահէ Օշական, «Եւրոպական ու ամերիկեան արդի գրականութիւն, Գ.», Բագին, յունիս 1962, էջ 44։
18 Վահէ Օշական, «Եւրոպական ու ամերիկեան արդի գրականութիւն, Ե.», Բագին, հոկտեմբեր 1962, էջ 64։
19 Վահէ Օշական, «Եւրոպական ու ամերիկեան արդի գրականութիւն, Զ.», Բագին, յունուար 1963, էջ 50։
20 Վահէ Օշական 1988ին պիտի հրատարակէ արձակգրութիւններու երկրորդ հատորը, որ կը կոչուի Թակարդին շուրջ, Ոսկետառ հրտրկչ., Նիւ Եորք, 295 էջ։
21 Վահէ Օշական, «Երեք հարցադրում», Երիտասարդ հայ, թիւ 4, 7 փետրուար 1970, էջ 10։
22 Վահէ Օշական, «Գրողի տագնապ կա՞յ», Երիտասարդ հայ, թիւ 1, 27 դեկտեմբեր 1969, էջ 8։
23 Օշականի այս տողերը գրուած են 1969ին։ Ինչպէս նշեցինք, գրեթէ 20 տարի ետք պիտի հրատարակէ Թակարդին շուրջ հատորը, որուն մէջ խոշորագոյն ու կեդրոնական կտորը կը հանդիսանայ «Օծումը» խորագրով արձակը (մօտ 100 էջ), եւ ուր բառացի օրէն կը բեմադրուին այս խօսքերը։ Օշական զայն կը բնորոշէ որպէս «միթը»՝ առասպելը պայթեցնելու փորձ (դիւցազներգութեան յղումը կրկին)։ Ասոր մասին տե՛ս Մարկ Նշանեանի ելոյթը Վահէ Օշականի մասին Հրայր Անմահունիի պատրաստած ու «Միջնարար» կոչուող հոյակապ վաւերագրականին մէջ՝ https://www.youtube.com/watch?v=Gp9sHY1hzoo&t=1891s։ Գրական ահաբեկչութեան մասին Նշանեանի խօսքը՝ 32’06” – 32’’30”։
24 Վահէ Օշական, «Արտասահմանի գրականութեան զարգացման հեռանկարները«, Ահեկան 69, թիւ 2-3, էջ 161:
25 Նոյն, էջ 160-161: 26 Վահէ Օշական, «Որոնում սփիւռքեան դիմագծի մը», Երիտասարդ հայ, թիւ 41, 11-25 սեպտեմբեր 1971, էջ 20։
27 Նոյն։
28 Վահէ Օշական, «Զարգացող ապագայի մը հեռանկարով», Երիտասարդ հայ, թիւ 40, 7-21 օգոստոս 1971, էջ 22։
29 Վահէ Օշական, «Որոնում սփիւռքեան դիմագծի մը», Երիտասարդ հայ, թիւ 41, 11-25 սեպտեմբեր 1971, էջ 20։
30 Վահէ Օշական, «Արտասահմանի գրականութեան զարգացման հեռանկարները», Ահեկան 69, թիւ 2-3, էջ 161:
31 Նոյն։
32 Վահէ Օշական, «Որոնում սփիւռքեան դիմագծի մը», Երիտասարդ հայ, թիւ 41, 11-25 սեպտեմբեր 1971, էջ 20։
